భగవద్గీత · Dhyana Yoga (Atma-samyama Yoga)అధ్యాయం 6, శ్లోకం 19 (6.19)
మూల సంస్కృతం · శ్రీభగవాన్
యథా దీపో నివాతస్థో నేఙ్గతే సోపమా స్మృతా
యోగినో యతచిత్తస్య యుఞ్జతో యోగమాత్మనః
॥ 6.19 ॥
yathā dīpo nivātastho neṅgate sopamā smṛtā
yogino yatacittasya yuñjato yogamātmanaḥ
అనువాదం
"గాలి లేని చోట ఉంచిన దీపం కంపించనట్లే — మనస్సును వశం చేసుకుని ఆత్మలో యోగాభ్యాసం చేసే ఆ యోగికి (లేదా అతని చిత్తానికి) ఇదే ఉపమానంగా చెప్పబడింది."
భావార్థం
ఉపమానం దేనికి? శ్లోకంలో "సా ఉపమా" — దేనికి ఉపమానం అనే దానిపై సూక్ష్మ భేదం ఉంది.
శంకరాచార్యులు — చిత్తానికి. Yathā dīpaḥ … nivāte vāta-varjite deśe sthitaḥ na iṅgate na calati — గాలి లేని చోటి దీపం కదలదు; sā upamā … yoga-jñaiḥ citta-pracāra-darśibhiḥ smṛtā — చిత్తం యొక్క గతిని చూసే యోగజ్ఞులు ఈ ఉపమానం ఇచ్చారు; ఇంకా ekāgrībhūtaṃ nivāta-pradīpa-kalpaṃ sat — ఏకాగ్రమైన చిత్తం గాలి లేని చోటి దీపంలా అవుతుంది. అంటే ఉపమానం యోగి చిత్తానికి.
ఆచార్య రామానుజులు — ఆత్మస్వరూపానికి. Nivātastho dīpo yathā na iṅgate na calati acalaḥ saprabhaḥ tiṣṭhati — గాలి లేని చోటి దీపం అచలంగా, కాంతితో ఉంటుంది; yatacittasya nivṛtta-sakaletara-mano-vṛtteḥ yoginaḥ ātmani yogaṃ yuñjataḥ ātma-svarūpasya sā upamā — ఈ ఉపమానం (యోగి యొక్క) ఆత్మస్వరూపానికి: niścalo jñāna-prabha ātmā tiṣṭhati — ఇతర మనోవృత్తులన్నీ ఆగిపోయినప్పుడు, ఆత్మ నిశ్చలంగా, జ్ఞానకాంతితో ప్రకాశిస్తుంది.
భేదం: శంకరులు — దీపం = స్థిరమైన చిత్తం; రామానుజులు — దీపం = ఆత్మ, దాని జ్వాల = జ్ఞానం (5.16 లోని "సూర్యుడు, కాంతి" ఉపమానంతో పొంతన).
AI-assisted draft translation — under review.