भगवद्गीता · Dhyana Yoga (Atma-samyama Yoga)अध्याय 6, श्लोक 10 (6.10)
मूळ संस्कृत · श्रीभगवान्
योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः
एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः
॥ 6.10 ॥
yogī yuñjīta satatamātmānaṃ rahasi sthitaḥ
ekākī yatacittātmā nirāśīraparigrahaḥ
अनुवाद
"योग्याने एकांतात, एकटे राहून, मन आणि शरीर ताब्यात ठेवून, तृष्णा आणि संग्रह यांपासून रहित होऊन, सतत स्वतःला (ध्यानात) लावावे."
भावार्थ
शंकराचार्य — संन्यासाचा संकेत. Rahasi ekānte giri-guhādau sthitaḥ san ekākī asahāyaḥ — पर्वत-गुहेसारख्या एकांतात, सोबत्याशिवाय; rahasi sthitaḥ ekākī ca iti viśeṣaṇāt saṃnyāsaṃ kṛtvā ity arthaḥ — "एकांत" आणि "एकटा" — या विशेषणांवरून संन्यास घेणे अभिप्रेत आहे. Nirāśīḥ vīta-tṛṣṇaḥ aparigrahaḥ parigraha-rahitaḥ. आणि पुढे: āsanāhāra-vihārādīnāṃ yoga-sādhanatvena niyamaḥ vaktavyaḥ — आता आसन, आहार, विहार यांचे नियम सांगितले जातील.
आचार्य रामानुज — रोजची ध्यानवेळ. Yogī ukta-prakāra-karma-yoga-niṣṭhaḥ — इथे योगी = वर सांगितलेला कर्म-योगी; satatam aharahaḥ yoga-kāle — दररोज, योगाच्या वेळी; ātmānaṃ … sva-darśana-niṣṭhaṃ kurvīta — स्वतःच्या (आत्म्याच्या) दर्शनात लावावे. Rahasi jana-varjite niḥśabde deśe — लोकांपासून दूर, निःशब्द जागी; ekākī tatrāpi na sadvitīyaḥ — तिथेही कोणासोबत नाही; nirāśīḥ ātma-vyatirikte kṛtsne vastuni nirapekṣaḥ; aparigrahaḥ … mamatā-rahitaḥ.
फरक (व्यावहारिक): शंकर — एकांत आणि एकटेपणा हे संन्यासाचे संकेत; रामानुज — कर्म-योग्यानेही रोज ठरलेल्या वेळी एकांतात ध्यान करावे. गृहस्थ साधकासाठी रामानुजांचा अर्थ थेट मार्ग खुला करतो.
AI-assisted draft translation — under review.