भगवद गीता · Dhyana Yoga (Atma-samyama Yoga)अध्याय 6, श्लोक 10 (6.10)
मूल संस्कृत · श्रीभगवान्
योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः
एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः
॥ 6.10 ॥
yogī yuñjīta satatamātmānaṃ rahasi sthitaḥ
ekākī yatacittātmā nirāśīraparigrahaḥ
अनुवाद
"योगी एकान्त में, अकेला रह कर, मन और शरीर को वश में रख कर, तृष्णा और संग्रह से रहित होकर, लगातार अपने आप को (ध्यान में) लगाए।"
भावार्थ
शंकराचार्य — संन्यास का संकेत. Rahasi ekānte giri-guhādau sthitaḥ san ekākī asahāyaḥ — पर्वत-गुफा जैसे एकान्त में, बिना साथी; rahasi sthitaḥ ekākī ca iti viśeṣaṇāt saṃnyāsaṃ kṛtvā ity arthaḥ — "एकान्त" और "अकेला" — इन विशेषणों से संन्यास लेना अभिप्रेत है। Nirāśīḥ vīta-tṛṣṇaḥ aparigrahaḥ parigraha-rahitaḥ। और आगे: āsanāhāra-vihārādīnāṃ yoga-sādhanatvena niyamaḥ vaktavyaḥ — अब आसन, आहार, विहार के नियम कहे जाएँगे।
आचार्य रामानुज — रोज़ का ध्यान-समय. Yogī ukta-prakāra-karma-yoga-niṣṭhaḥ — यहाँ योगी = ऊपर कहा कर्म-योगी; satatam aharahaḥ yoga-kāle — हर दिन, योग के समय; ātmānaṃ … sva-darśana-niṣṭhaṃ kurvīta — अपने (आत्मा के) दर्शन में लगाए। Rahasi jana-varjite niḥśabde deśe — लोगों से रहित, शब्द-रहित जगह; ekākī tatrāpi na sadvitīyaḥ — वहाँ भी किसी के साथ नहीं; nirāśīḥ ātma-vyatirikte kṛtsne vastuni nirapekṣaḥ; aparigrahaḥ … mamatā-rahitaḥ।
अन्तर (व्यावहारिक): शंकर — एकान्त और अकेलापन संन्यास के संकेत; रामानुज — कर्म-योगी भी रोज़ नियत समय पर एकान्त में ध्यान करे। गृहस्थ साधक के लिए रामानुज का पठन सीधा रास्ता खोलता है।
AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।