श्रीमद्भगवद्गीताShrimad Bhagavad Gita 📖 फ्लिपबुक में पढ़ें

भगवद गीता · Dhyana Yoga (Atma-samyama Yoga)अध्याय 6, श्लोक 11 (6.11)

मूल संस्कृत · श्रीभगवान्

शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः
नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम्
॥ 6.11 ॥

śucau deśe pratiṣṭhāpya sthiramāsanamātmanaḥ
nātyucchritaṃ nātinīcaṃ cailājinakuśottaram

अनुवाद

"शुद्ध जगह पर अपना स्थिर आसन स्थापित करे — न बहुत ऊँचा, न बहुत नीचा — जिस पर कुश, मृग-चर्म और कपड़ा (क्रम से) बिछे हों।"

भावार्थ

शंकराचार्य. Śucau śuddhe vivikte svabhāvataḥ saṃskārato vā — जगह स्वभाव से या सफ़ाई से शुद्ध, एकान्त; sthiram acalam; nātyucchritaṃ nātīva-ucchritaṃ na api atinīcam। क्रम पर टिप्पणी: pāṭha-kramād viparītaḥ atra kramaḥ cailādīnām — बिछाने का क्रम शब्दों से उल्टा है: नीचे कुश, उस पर अजिन, सबसे ऊपर कपड़ा।

आचार्य रामानुज. Śucau deśe aśucibhiḥ puruṣaiḥ anadhiṣṭhite aparigṛhīte ca aśucibhiḥ vastubhiḥ aspṛṣṭe ca pavitrībhūte deśe — जो जगह अशुद्ध लोगों के अधिकार/उपयोग में न हो, अशुद्ध वस्तुओं से अछूती हो; dārv-ādi-nirmitam — लकड़ी आदि का आसन; और एक व्यावहारिक बात: tasmin manaḥ-prasāda-kare sāpāśraye upaviśya — मन को प्रसन्न करने वाले, सहारे (पीठ-टेक) वाले आसन पर बैठ कर।

कॉर्पस टिप्पणी: रामानुज की 6.11 और 6.12 की टीका कॉर्पस में एक जैसी है (संयुक्त टीका)।

AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।

📖 फ्लिपबुक में पढ़ें ✉ सुधार सुझाएँ