अध्याय 5कर्मसन्न्यासयोगःKarma Sannyasa Yoga
अध्यायाचा सारांश
अर्जुनाचा प्रश्न आणि उत्तर (5.1–5.6). अर्जुन विचारतो — आपण कर्म-संन्यासाचीही प्रशंसा करता आणि योगाचीही; या दोघांपैकी जो निश्चितपणे श्रेष्ठ असेल, तो एक सांगा (5.1). कृष्ण: दोन्ही कल्याण देतात, पण कर्म-संन्यासापेक्षा कर्म-योग विशेष आहे (5.2). जो ना द्वेष करतो, ना कामना, तो नित्य-संन्यासी आहे (5.3). सांख्य आणि योग यांना वेगळे म्हणणारे बालिश आहेत, पंडित नव्हेत (5.4–5.5). योगाशिवाय संन्यास कठीण आहे; योग-युक्त मुनी लवकर ब्रह्माला प्राप्त होतो (5.6).
कर्म करत असूनही अलिप्त (5.7–5.13). योग-युक्त, विशुद्ध-आत्मा, सर्व प्राण्यांच्या आत्म्याला आपलाच आत्मा जाणणारा कर्म करत असूनही लिप्त होत नाही (5.7). तत्त्ववेत्ता — "मी काहीच करत नाही" — पाहताना, ऐकताना, श्वास घेताना, इंद्रिये विषयांमध्ये वावरत आहेत (5.8–5.9). ब्रह्मात अर्पण केलेले कर्म कमळाच्या पानासारखे (5.10); योगी आत्मशुद्धीसाठी (5.11); युक्त नैष्ठिकी शांती मिळवतो, अयुक्त कामनेने बांधला जातो (5.12). मनाने सर्व कर्मे सोडून देहधारी नऊ दारांच्या नगरात सुखाने राहतो (5.13).
कर्तृत्व आणि अज्ञान (5.14–5.17). प्रभू कर्तेपण, कर्म किंवा फल-संयोग रचत नाही — स्वभाव चालवतो (5.14); विभू कोणाचे पाप-पुण्य घेत नाही; ज्ञान अज्ञानाने झाकलेले आहे (5.15); ज्यांचे अज्ञान नष्ट झाले, त्यांचे ज्ञान सूर्याप्रमाणे परम तत्त्व दाखवते (5.16); तद्-बुद्धी, तद्-आत्मा, तन्-निष्ठा, तत्-परायण — अपुनरावृत्ती (5.17).
सम-दर्शन (5.18–5.20). विद्या-विनयसंपन्न ब्राह्मण, गाय, हत्ती, कुत्रा आणि श्वपाक यांच्यात पंडित सम पाहतात (5.18); ज्यांचे मन समतेत आहे, त्यांनी इथेच संसार जिंकला — निर्दोष सम ब्रह्म (5.19); प्रिय-अप्रियात स्थिर ब्रह्मवेत्ता (5.20).
आतले सुख (5.21–5.26). बाहेरच्या स्पर्शांत अनासक्त आत अक्षय सुख मिळवतो (5.21); स्पर्शजन्य भोग दुःखाचे उगम, आदि-अंत असलेले (5.22); मृत्यूपर्यंत काम-क्रोधाचा वेग सहन करणारा युक्त आणि सुखी (5.23); अंतःसुख, अंतराराम, अंतर्ज्योती — ब्रह्म-निर्वाण (5.24); सर्वभूतहितात रत ऋषी (5.25); काम-क्रोधमुक्त यतींसाठी ब्रह्म-निर्वाण चोहोबाजूंनी (5.26).
ध्यानाचे सूत्र आणि समारोप (5.27–5.29). विषय बाहेर, दृष्टी भुवयांच्या मध्ये, प्राण-अपान सम — इच्छा-भय-क्रोधापासून मुक्त मुनी सदा मुक्त (5.27–5.28). मला यज्ञ-तपांचा भोक्ता, सर्व लोकांचा महेश्वर आणि सर्व प्राण्यांचा सुहृद जाणून शांती (5.29).
AI-assisted draft translation — under review.
29 श्लोक
- 5.1सन्न्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससिअर्जुन म्हणाला: हे कृष्णा! आपण कर्मांच्या संन्यासाची प्रशंसा करता, आणि पुन्हा कर्म-योगाचीही. या दोघांपैकी जो एक श्रेष्ठ…
- 5.2सन्न्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौश्रीभगवान म्हणाले: संन्यास आणि कर्म-योग — दोन्हीही परम कल्याण देणारे आहेत; परंतु त्या दोघांमध्ये कर्म-संन्यासापेक्षा…
- 5.3ज्ञेयः स नित्यसन्न्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षतिहे महाबाहो! जो ना द्वेष करतो, ना इच्छा करतो, त्याला नित्य-संन्यासी जाण; कारण द्वंद्वांच्या पलीकडे गेलेली व्यक्ती सहजपणे…
- 5.4साङ्ख्ययोगौ पृथग् बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताःसांख्य आणि योग यांना वेगवेगळे (फल देणारे) अजाण लोक म्हणतात, ज्ञानी नव्हेत; दोघांपैकी एकातही नीट स्थित झालेली व्यक्ती…
- 5.5यत् साङ्ख्यैः प्राप्यते स्थानं तद् योगैरपि गम्यतेजे स्थान (लक्ष्य) सांख्यांना (ज्ञाननिष्ठ लोकांना) प्राप्त होते, तेच योग्यांनाही प्राप्त होते; जो सांख्य आणि योग यांना…
- 5.6सन्न्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतःपरंतु हे महाबाहो! योगाशिवाय संन्यास मिळवणे कठीण आहे; योगाने युक्त मुनी लवकरच ब्रह्माला प्राप्त होतो.
- 5.7योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियःयोगाने युक्त, शुद्ध मनाचा, स्वतःला जिंकलेला, जितेंद्रिय, आणि सर्व प्राण्यांच्या आत्म्याला आपलाच आत्मा मानणारा मनुष्य…
- 5.8नैव किञ्चित् करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित्तत्त्व जाणणाऱ्या योग्याने — पाहताना, ऐकताना, स्पर्श करताना, वास घेताना, खाताना, चालताना, झोपताना, श्वास घेतानाही — 'मी…
- 5.9प्रलपन् विसृजन् गृह्णन्नुन्मिषन् निमिषन्नपि(5.8 चे वाक्य पूर्ण:) बोलताना, त्याग करताना, ग्रहण करताना, डोळे उघडताना आणि मिटतानाही — 'इंद्रिये आपापल्या विषयांमध्ये…
- 5.10ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यःजो कर्मे 'ब्रह्मा'त अर्पण करून, आसक्ती सोडून कर्म करतो, तो पापाने तसाच लिप्त होत नाही जसे कमळाचे पान पाण्याने.
- 5.11कायेन मनसा बुद्‌ध्या केवलैरिन्द्रियैरपियोगी आसक्ती सोडून, आत्मशुद्धीसाठी, शरीर, मन, बुद्धी आणि केवळ (ममतारहित) इंद्रियांनीही कर्म करतात.
- 5.12युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम्युक्त (योगात स्थित) मनुष्य कर्मफल सोडून स्थायी शांती मिळवतो; अयुक्त मनुष्य कामनेच्या प्रेरणेने फळात आसक्त होऊन बांधला…
- 5.13सर्वकर्माणि मनसा सन्न्यस्याऽऽस्ते सुखं वशीसंयमी देहधारी मनाने सर्व कर्मांचा त्याग करून, नऊ दारांच्या नगरात (शरीरात) सुखाने राहतो — ना (स्वतः) करत, ना (इतरांकडून)…
- 5.14न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुःप्रभू (आत्मा) ना लोकांचे कर्तेपण रचतो, ना कर्म, ना कर्मफलाचा संयोग — हे सर्व तर स्वभाव (प्रकृती) चालवतो.
- 5.15नाऽऽदत्ते कस्यचित् पापं न चैव सुकृतं विभुःविभू ना कोणाचे पाप घेतो, ना पुण्य. ज्ञान अज्ञानाने झाकलेले आहे — त्यामुळेच जीव मोहात पडतात.
- 5.16ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनःपरंतु ज्यांचे ते अज्ञान आत्म-ज्ञानाने नष्ट झाले आहे, त्यांचे ज्ञान सूर्याप्रमाणे त्या परम (तत्त्वा)ला प्रकाशित करते.
- 5.17तद् बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत् परायणाःज्यांची बुद्धी त्याच्यातच आहे, ज्यांचा आत्मा तोच आहे, जे त्याच्यातच निष्ठा ठेवतात, ज्यांचा परम आश्रय तोच आहे — ज्ञानाने…
- 5.18विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनिज्ञानी लोक विद्या आणि विनय यांनी संपन्न ब्राह्मणात, गायीत, हत्तीत, कुत्र्यात आणि श्वपाकातही — सर्वांमध्ये सम (एकच)…
- 5.19इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनःज्यांचे मन समतेत स्थित आहे, त्यांनी इथेच (याच जीवनात) संसार जिंकला; कारण ब्रह्म निर्दोष आणि सम आहे — म्हणून ते…
- 5.20न प्रहृष्येत् प्रियं प्राप्य नोद्विजेत् प्राप्य चाप्रियम्प्रिय मिळाल्यावर हर्षित होऊ नये, अप्रिय मिळाल्यावर विचलित होऊ नये — असा स्थिरबुद्धी, मोहरहित ब्रह्मवेत्ता ब्रह्मात…
- 5.21बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत् सुखम्ज्याचे मन बाहेरच्या विषयांत आसक्त नाही, तो आपल्या आत जे सुख आहे ते मिळवतो; ब्रह्म-योगाने युक्त असा तो अक्षय सुख प्राप्त…
- 5.22ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव तेहे कौंतेया, स्पर्शातून निर्माण होणारे जे भोग आहेत, ते दुःखाचे उगमच आहेत — त्यांना आरंभ आणि अंत आहे; बुद्धिमान…
- 5.23शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक् शरीरविमोक्षणात्जो इथेच, शरीर सुटण्यापूर्वी, काम आणि क्रोध यांच्यातून उठणारा आवेग सांभाळतो — तोच योगी आहे, तोच सुखी मनुष्य आहे.
- 5.24योऽन्तःसुखोऽन्तरारामस्तथाऽन्तर्ज्योतिरेव यःजो आतच सुख मिळवतो, आतच रमतो, आणि ज्याचा प्रकाश आत आहे — तो योगी ब्रह्मरूप होऊन ब्रह्म-निर्वाणाला प्राप्त होतो.
- 5.25लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणमृषयः क्षीणकल्मषाःज्यांचे दोष क्षीण झाले, ज्यांचे द्वैध तुटले, जे संयमी आहेत आणि सर्व प्राण्यांच्या हितात गुंतलेले आहेत — ते ऋषी…
- 5.26कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम्काम-क्रोधापासून मुक्त, चित्त ताब्यात ठेवणाऱ्या, आत्म्याला जाणणाऱ्या यतींसाठी ब्रह्म-निर्वाण चोहोबाजूंनी (सर्व बाजूंनी)…
- 5.27स्पर्शान् कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोःबाहेरचे स्पर्श (विषय) बाहेरच सोडून, दृष्टी भुवयांच्या मध्ये ठेवून, नाकाच्या आत चालणारे प्राण आणि अपान सम करून — (5.28…
- 5.28यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायणः(5.27 ची पावले उचलून) — ज्याची इंद्रिये, मन आणि बुद्धी ताब्यात आहेत, जो मोक्षपरायण मुनी आहे, ज्याच्यातून इच्छा, भय आणि…
- 5.29भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम्मला यज्ञांचा आणि तपांचा भोक्ता, सर्व लोकांचा महेश्वर, आणि सर्व प्राण्यांचा सुहृद जाणून (मनुष्य) शांती मिळवतो.