भगवद्गीता · Karma Sannyasa Yogaअध्याय 5, श्लोक 28 (5.28)
मूळ संस्कृत · श्रीभगवान्
यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायणः
विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः
॥ 5.28 ॥
yatendriyamanobuddhirmunirmokṣaparāyaṇaḥ
vigatecchābhayakrodho yaḥ sadā mukta eva saḥ
अनुवाद
"(5.27 ची पावले उचलून) — ज्याची इंद्रिये, मन आणि बुद्धी ताब्यात आहेत, जो मोक्षपरायण मुनी आहे, ज्याच्यातून इच्छा, भय आणि क्रोध निघून गेले — तो सदा मुक्तच आहे."
भावार्थ
तीन "शत्रू" — इच्छा, भय, क्रोध. 2.56 मध्ये vīta-rāga-bhaya-krodhaḥ आणि 4.10 मध्येही हीच त्रयी आली होती; इथे तिसऱ्यांदा.
शंकराचार्य. Mananāt muniḥ saṃnyāsī — मननामुळे मुनी, म्हणजे संन्यासी; mokṣa eva param ayanaṃ parā gatiḥ yasya — मोक्षच ज्याचे परम लक्ष्य. निष्कर्ष: yaḥ evaṃ vartate sadā saṃnyāsī mukta eva saḥ na tasya mokṣāyānyaḥ kartavyo'sti — जो सदा असा राहतो, तो संन्यासी मुक्तच आहे; मोक्षासाठी त्याला आणखी काही करायचे बाकी नाही.
आचार्य रामानुज. Ātmāvalokanād anyatra pravṛtty-anarhendriya-mano-buddhiḥ — ज्याची इंद्रिये-मन-बुद्धी आत्म-दर्शनाखेरीज अन्यत्र कुठे जात नाहीत; tata eva vigatecchā-bhaya-krodhaḥ — याच कारणाने इच्छा-भय-क्रोधापासून मुक्त; mokṣaika-prayojanaḥ — मोक्ष हेच एक प्रयोजन; आणि sādhya-daśāyām iva sādhana-daśāyām api mukta eva saḥ — लक्ष्याच्या अवस्थेप्रमाणे साधनेच्या अवस्थेतही तो मुक्तच आहे.
फरक: शंकर — संन्याशासाठी कोणतेही कर्तव्य शिल्लक नाही; रामानुज — साधकही, साधनेदरम्यानच, मुक्तासारखा. आणि रामानुज (5.28 च्या शेवटी) अध्यायाला कर्मयोगाच्या suśakatā (सोपेपणा) कडे नेतात — 5.29.
AI-assisted draft translation — under review.