भगवद्गीता · Karma Sannyasa Yogaअध्याय 5, श्लोक 18 (5.18)

यादी मुद्दाम "एका टोकापासून दुसऱ्या टोकापर्यंत" आहे. एका बाजूला समाजाच्या दृष्टीने सर्वांत सन्माननीय — विद्या आणि विनय असलेला ब्राह्मण; दुसऱ्या बाजूला कुत्रा आणि śvapāka — ज्याला त्या समाजाने सर्वांत खाली ठेवले. मध्ये गाय आणि हत्ती. गीता म्हणते: ज्ञान्याच्या दृष्टीत ही शिडी नाहीशी होते.

शंकराचार्य — सर्वांत एक, अस्पृष्ट ब्रह्म. Vidyā ātmano bodho vinayaḥ upaśamaḥ — विद्या म्हणजे आत्म-बोध, विनय म्हणजे शांती. मग शंकर गुणांनुसार एक क्रम मांडतात: uttama-saṃskāravati brāhmaṇe sāttvike, madhyamāyāṃ ca rājasyāṃ gavi, … atyantam eva kevala-tāmase hasty-ādau — सात्त्विक ब्राह्मण, राजसी गाय, तामसी हत्ती इत्यादी — sattvādi-guṇaiḥ … atyantam eva aspṛṣṭaṃ samam ekam avikriyaṃ tat brahma draṣṭuṃ śīlaṃ yeṣāṃ te paṇḍitāḥ sama-darśinaḥ — या सर्व गुणांपासून आणि संस्कारांपासून पूर्णपणे अस्पर्शित, सम, एक, अविकारी ब्रह्म पाहणे हा ज्यांचा स्वभाव आहे, ते पंडित सम-दर्शी आहेत.

शंकर एक आक्षेपही उपस्थित करतात: स्मृती (samāsamābhyāṃ viṣama-same pūjātaḥ, गौतम धर्मसूत्र 17.20) म्हणते की पूजेत असमानांना समान आणि समानांना असमान वागवणे दोष आहे — मग सम-दर्शी abhojyānnāḥ (ज्यांचे अन्न खाऊ नये असे), दोषी आहेत का? त्यांचे उत्तर (5.19): na te doṣavantaḥ — ते दोषी नाहीत; तो नियम dehādi-saṅghātātma-darśanābhimānavad-viṣayam — केवळ शरीराला आत्मा मानणाऱ्यांसाठी आहे; brahma tu sarva-guṇa-doṣa-saṃbandha-varjitam — ब्रह्म सर्व गुण-दोषांच्या संबंधापलीकडे आहे.

आचार्य रामानुज — आत्मा सर्वांत ज्ञानैकाकार. Atyanta-viṣamākāratayā pratīyamāneṣu ca ātmasu — अत्यंत असमान दिसणाऱ्या या आत्म्यांमध्ये; paṇḍitāḥ ātma-yāthātmya-vidaḥ jñānaikākāratayā sarvatra sama-darśinaḥ — आत्म्याचे सत्य जाणणारे, सर्वत्र "ज्ञानैकाकार" पाहून सम-दर्शी आहेत; viṣamākāras tu prakṛteḥ na ātmanaḥ — असमानता प्रकृतीची (शरीराची) आहे, आत्म्याची नव्हे.

फरक: शंकर — एकच ब्रह्म सर्वांत; रामानुज — अनेक आत्मे, पण सर्व एकसारखे (ज्ञान-स्वरूप). दोघांचा निष्कर्ष एकच: भेद शरीराचा आहे, आत्म्याचा नव्हे.