भगवद्गीता · Karma Sannyasa Yogaअध्याय 5, श्लोक 19 (5.19)
मूळ संस्कृत · श्रीभगवान्
इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः
निर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्माद् ब्रह्मणि ते स्थिताः
॥ 5.19 ॥
ihaiva tairjitaḥ sargo yeṣāṃ sāmye sthitaṃ manaḥ
nirdoṣaṃ hi samaṃ brahma tasmād brahmaṇi te sthitāḥ
अनुवाद
"ज्यांचे मन समतेत स्थित आहे, त्यांनी इथेच (याच जीवनात) संसार जिंकला; कारण ब्रह्म निर्दोष आणि सम आहे — म्हणून ते ब्रह्मातच स्थित आहेत."
भावार्थ
शंकराचार्य — जीवन्मुक्ती आणि दोषाचा प्रश्न. Iha eva jīvadbhir eva — जिवंतपणीच; jitaḥ vaśīkṛtaḥ sargaḥ janma — जन्म जिंकला. Nirdoṣam — yadyapi doṣavatsu śvapākādiṣu mūḍhaiḥ tad-doṣair doṣavat iva vibhāvyate tathāpi tad-doṣair aspṛṣṭam — मूढ लोक श्वपाक इत्यादींच्या "दोषां"मुळे ब्रह्मालाही दोषी समजतात, पण ब्रह्म त्यांच्यापासून अस्पर्शित आहे. इथेच शंकर 5.18 मधील आक्षेपाचे उत्तर देतात: na doṣa-gandha-mātram api tān spṛśati — सम-दर्शींना दोषाचा गंधही स्पर्श करत नाही; स्मृतीतील पूजा-नियम dehādi-saṅghātātma-darśanābhimānavad-viṣayam — केवळ देहाभिमानी लोकांसाठी.
आचार्य रामानुज — "brahma" = शुद्ध आत्मा. Nirdoṣaṃ hi samaṃ brahma prakṛti-saṃsarga-doṣa-viyuktatayā samam ātma-vastu hi brahma — प्रकृतीच्या दोषापासून मुक्त झाल्यावर सम असलेली आत्म-वस्तू हीच इथे "ब्रह्म" आहे; ātma-sāmye sthitāḥ ced brahmaṇi sthitā eva te — आत्म्यांच्या समतेत स्थित असतील तर ते ब्रह्मातच स्थित आहेत; brahmaṇi sthitiḥ eva hi saṃsāra-jayaḥ. आणि iha eva sādhanānuṣṭhāna-daśāyām eva — साधनेच्या अवस्थेतच.
फरक: "ब्रह्म" — शंकरांसाठी एक अद्वितीय परम तत्त्व; रामानुजांसाठी इथे शुद्ध आत्म-स्वरूप (सर्व आत्मे ज्ञानाकारात सम).
AI-assisted draft translation — under review.