श्रीमद्भगवद्गीताShrimad Bhagavad Gita 📖 फ्लिपबुक में पढ़ें

भगवद गीता · Karma Sannyasa Yogaअध्याय 5, श्लोक 19 (5.19)

मूल संस्कृत · श्रीभगवान्

इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः
निर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्माद् ब्रह्मणि ते स्थिताः
॥ 5.19 ॥

ihaiva tairjitaḥ sargo yeṣāṃ sāmye sthitaṃ manaḥ
nirdoṣaṃ hi samaṃ brahma tasmād brahmaṇi te sthitāḥ

अनुवाद

"जिनका मन समता में स्थित है, उन्होंने यहीं (इसी जीवन में) संसार को जीत लिया; क्योंकि ब्रह्म निर्दोष और सम है — इसलिए वे ब्रह्म में ही स्थित हैं।"

भावार्थ

शंकराचार्य — जीवन्मुक्ति और दोष का प्रश्न। Iha eva jīvadbhir eva — जीते-जी ही; jitaḥ vaśīkṛtaḥ sargaḥ janma — जन्म जीत लिया। Nirdoṣam — yadyapi doṣavatsu śvapākādiṣu mūḍhaiḥ tad-doṣair doṣavat iva vibhāvyate tathāpi tad-doṣair aspṛṣṭam — मूढ़ लोग श्वपाक आदि के "दोष" से ब्रह्म को भी दोषी समझते हैं, पर ब्रह्म उनसे अछूता है। यहीं शंकर 5.18 की आपत्ति का उत्तर देते हैं: na doṣa-gandha-mātram api tān spṛśati — सम-दर्शियों को दोष की गंध भी नहीं छूती; स्मृति का पूजा-नियम dehādi-saṅghātātma-darśanābhimānavad-viṣayam — सिर्फ़ देह-अभिमानियों के लिए।

आचार्य रामानुज — "ब्रह्म" = शुद्ध आत्मा। Nirdoṣaṃ hi samaṃ brahma prakṛti-saṃsarga-doṣa-viyuktatayā samam ātma-vastu hi brahma — प्रकृति के दोष से मुक्त होने पर सम आत्म-वस्तु ही यहाँ "ब्रह्म" है; ātma-sāmye sthitāḥ ced brahmaṇi sthitā eva te — आत्माओं की समता में स्थित हैं तो ब्रह्म में ही स्थित हैं; brahmaṇi sthitiḥ eva hi saṃsāra-jayaḥ। और iha eva sādhanānuṣṭhāna-daśāyām eva — साधना की अवस्था में ही।

अंतर: "ब्रह्म" — शंकर के लिए एक अद्वितीय परम तत्त्व; रामानुज के लिए यहाँ शुद्ध आत्म-स्वरूप (सब आत्माएँ ज्ञान-आकार में सम)।

AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।

📖 फ्लिपबुक में पढ़ें ✉ सुधार सुझाएँ