श्रीमद्भगवद्गीताShrimad Bhagavad Gita 📖 फ्लिपबुकमध्ये वाचा

भगवद्गीता · Karma Sannyasa Yogaअध्याय 5, श्लोक 14 (5.14)

मूळ संस्कृत · श्रीभगवान्

न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः
न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते
॥ 5.14 ॥

na kartṛtvaṃ na karmāṇi lokasya sṛjati prabhuḥ
na karmaphalasaṃyogaṃ svabhāvastu pravartate

अनुवाद

"प्रभू (आत्मा) ना लोकांचे कर्तेपण रचतो, ना कर्म, ना कर्मफलाचा संयोग — हे सर्व तर स्वभाव (प्रकृती) चालवतो."

भावार्थ

शंकराचार्य — प्रभू = आत्मा, स्वभाव = माया. Na kartṛtvaṃ svataḥ "kuru" iti — आत्मा कोणाला "कर" असे सांगून कर्तृत्व रचत नाही; ना ratha-ghaṭa-prāsādādīni (रथ, घडा, महाल यांसारखी) कर्मे; ना त्यांच्या फळाशी संयोग. मग कोण करतो? Svabhāvas tu svo bhāvaḥ svabhāvaḥ avidyā-lakṣaṇā prakṛtiḥ māyā pravartate — स्वभाव, म्हणजे अविद्यारूप प्रकृती, माया, चालते — daivī hi (7.14) जिच्याबद्दल पुढे सांगतील. शंकरांचा निष्कर्ष: paramārthatas tu — परमार्थतः आत्मा अकर्ता आहे.

आचार्य रामानुज — स्वभाव = अनादी वासना. Ayaṃ prabhuḥ akarma-vaśyaḥ svābhāvika-svarūpeṇa avasthita ātmā — प्रभू म्हणजे कर्माच्या अधीन नसलेला, आपल्या स्वाभाविक रूपात स्थित आत्मा — देव, पशू, मनुष्य इत्यादींचे कर्तृत्व रचत नाही. Svabhāvaḥ prakṛti-vāsanā — अनादी काळापासून चालत आलेल्या जुन्या कर्मांमुळे झालेला प्रकृती-संयोग आणि "मी देव आहे / मनुष्य आहे" या अभिमानातून बनलेली वासना हे सर्व चालवते; na svarūpa-prayuktam — स्वरूपामुळे नव्हे.

फरक: शंकरांसाठी स्वभाव = माया (अविद्या), आणि अकर्तृत्व हे पारमार्थिक सत्य; रामानुजांसाठी स्वभाव = कर्म-वासना, आणि आत्म्याचे स्वरूप वास्तविक आहे, फक्त सध्या प्रकृतीशी बांधलेले आहे.

AI-assisted draft translation — under review.

📖 फ्लिपबुकमध्ये वाचा ✉ सुधारणा सुचवा