श्रीमद्भगवद्गीताShrimad Bhagavad Gita 📖 Flipbook mein padhein

Bhagavad Gita · Karma Sannyasa YogaAdhyaay 5, Shloka 14 (5.14)

Mool Sanskrit · श्रीभगवान्

न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः
न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते
॥ 5.14 ॥

na kartṛtvaṃ na karmāṇi lokasya sṛjati prabhuḥ
na karmaphalasaṃyogaṃ svabhāvastu pravartate

Anuvaad

"Prabhu (aatma) na logon ka kartaapan rachta hai, na karm, na karm-phal ka sanyog — yeh sab to svabhaav (prakriti) chalaata hai."

Bhaavaarth

Shankaracharya — prabhu = aatma, svabhaav = maaya. Na kartṛtvaṃ svataḥ "kuru" iti — aatma kisi se "karo" kehkar kartritva nahin rachti; na ratha-ghaṭa-prāsādādīni (rath, ghada, mahal jaise) karm; na unke phal se sanyog. To kaun karta hai? Svabhāvas tu svo bhāvaḥ svabhāvaḥ avidyā-lakṣaṇā prakṛtiḥ māyā pravartate — svabhaav, yaani avidya-roopi prakriti, maaya, chalti hai — daivī hi (7.14) jise aage kahenge. Shankara ka nishkarsh: paramārthatas tu — parmarth mein aatma akarta hai.

Aacharya Ramanuja — svabhaav = anaadi vaasana. Ayaṃ prabhuḥ akarma-vaśyaḥ svābhāvika-svarūpeṇa avasthita ātmā — prabhu yaani karm ke vash na rehne wali, apne svaabhaavik roop mein sthit aatma — dev, pashu, manushya aadi ka kartritva nahin rachti. Svabhāvaḥ prakṛti-vāsanā — anaadi kaal se chale aa rahe purane karmon se bane prakriti-sanyog aur "main dev hoon / manushya hoon" ke abhimaan se bani vaasana yeh sab chalaati hai; na svarūpa-prayuktam — svaroop se nahin.

Antar: Shankara ke liye svabhaav = maaya (avidya), aur akartritva parmaarthik satya; Ramanuja ke liye svabhaav = karm-vaasana, aur aatma ka svaroop vaastavik hai, bas abhi prakriti se bandha hai.

📖 Flipbook mein padhein ✉ Sudhaar sujhaayein