श्रीमद्भगवद्गीताShrimad Bhagavad Gita 📖 Flipbook mein padhein

Adhyaay 5कर्मसन्न्यासयोगःKarma Sannyasa Yoga

Adhyaay ka saaraansh

Arjuna ka prashn aur uttar (5.1–5.6). Arjuna poochhte hain — aap karm-sannyaas ki bhi prashansa karte hain aur yoga ki bhi; in dono mein jo nishchit roop se shreshth ho, woh ek batao (5.1). Krishna: dono kalyaan dete hain, par karm-yoga karm-sannyaas se vishesh hai (5.2). Jo na dvesh karta, na kaamna, woh nitya-sannyaasi hai (5.3). Sāṅkhya aur yoga ko alag baalak kehte hain, pandit nahin (5.4–5.5). Yoga ke bina sannyaas kathin hai; yoga-yukt muni jaldi brahm paata hai (5.6).

Karm karte hue alipt (5.7–5.13). Yoga-yukt, vishuddh-aatma, sab praaniyon ki aatma ko apni aatma jaanne wala karm karte hue bhi nahin lipta (5.7). Tattva-vit — "main kuchh nahin karta" — dekhte, sunte, saans lete, indriyaan vishayon mein bart rahi hain (5.8–5.9). Brahm mein arpit karm kamal-patra ki tarah (5.10); yogi aatma-shuddhi ke liye (5.11); yukt naishthiki shaanti paata hai, ayukt kaamna se bandhta hai (5.12). Man se sab karm chhod kar dehi nau dwaar ke nagar mein sukh se rehta hai (5.13).

Kartritva aur agyaan (5.14–5.17). Prabhu kartaapan, karm ya phal-sanyog nahin rachta — svabhaav chalaata hai (5.14); vibhu kisi ka paap-punya nahin leta; gyaan agyaan se dhaka hai (5.15); jinka agyaan mita, unka gyaan sooraj ki tarah param ko dikhata hai (5.16); tad-buddhi, tad-aatma, tan-nishtha, tat-paraayan — apunaraavritti (5.17).

Sama-darśana (5.18–5.20). Vidya-vinay wale brahman, gaay, haathi, kutte aur shvapaak mein pandit sam dekhte hain (5.18); jinka man samata mein, unhone yahin sansaar jeeta — nirdosh sam brahm (5.19); priya-apriya mein sthir brahmvit (5.20).

Bheetar ka sukh (5.21–5.26). Baahari sparsh mein anaasakt bheetar akshay sukh paata hai (5.21); sparsh-janya bhog dukh-yoni, aadi-ant wale (5.22); mrityu tak kaam-krodh ka veg sehne wala yukt aur sukhi (5.23); antaḥ-sukha, antar-ārāma, antar-jyoti — brahm-nirvaan (5.24); sarva-bhūta-hita mein rat rishi (5.25); kaam-krodh-mukt yatiyon ke liye brahm-nirvaan chaaron or (5.26).

Dhyaan ka sootra aur ant (5.27–5.29). Vishay baahar, drishti bhauhon ke beech, praan-apaan sam — ichchha-bhay-krodh se mukt muni sada mukt (5.27–5.28). Mujhe yagya-tap ka bhokta, sab lokon ka maheshwar aur sab praaniyon ka suhrid jaan kar shaanti (5.29).

29 shlok

  1. 5.1सन्न्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससिArjuna ne kaha: He Krishna! Aap karmon ke sannyaas ki prashansa karte hain, aur phir karm-yoga ki bhi. In dono mein jo…
  2. 5.2सन्न्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौShri Bhagavan ne kaha: Sannyaas aur karm-yoga — dono hi param kalyaan dene wale hain; lekin un dono mein karm-sannyaas…
  3. 5.3ज्ञेयः स नित्यसन्न्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षतिHe mahaabaaho! Jo na dvesh karta hai, na ichchha karta hai, use nitya-sannyaasi jaano; kyonki dvandvon se pare vyakti…
  4. 5.4साङ्ख्ययोगौ पृथग् बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताःSaankhya aur yoga ko alag-alag (phal wala) naasamajh kehte hain, gyaani nahin; dono mein se ek mein bhi bhali-bhaanti…
  5. 5.5यत् साङ्ख्यैः प्राप्यते स्थानं तद् योगैरपि गम्यतेJo sthaan (lakshya) saankhyon (gyaan-nishth logon) dwara praapt hota hai, wahi yogiyon dwara bhi praapt hota hai; jo…
  6. 5.6सन्न्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतःLekin he mahaabaaho! Yoga ke bina sannyaas paana kathin hai; yoga se yukt muni jaldi hi Brahman ko praapt kar leta hai.
  7. 5.7योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियःYoga se yukt, shuddh man wala, apne ko jeetne wala, jitendriya, aur sab praaniyon ki aatma ko apni aatma maanne wala…
  8. 5.8नैव किञ्चित् करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित्Tattva ko jaanne wala yogi — dekhte, sunte, chhoote, soonghte, khaate, chalte, sote, saans lete hue bhi — 'main kuchh…
  9. 5.9प्रलपन् विसृजन् गृह्णन्नुन्मिषन् निमिषन्नपि(5.8 ka vaakya poora:) Bolte, tyaagte, grahan karte, aankh kholte aur moondte hue bhi — 'indriyaan apne vishayon mein…
  10. 5.10ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यःJo karmon ko 'brahma' mein arpit karke, aasakti chhod kar karm karta hai, woh paap se waise hi lipt nahin hota jaise…
  11. 5.11कायेन मनसा बुद्‌ध्या केवलैरिन्द्रियैरपिYogi aasakti chhod kar, aatma-shuddhi ke liye, shareer, man, buddhi aur keval (mamta-rahit) indriyon se bhi karm karte…
  12. 5.12युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम्Yukt (yoga mein sthit) vyakti karm-phal chhod kar sthaayi shaanti paata hai; ayukt vyakti kaamna ki prerna se phal mein…
  13. 5.13सर्वकर्माणि मनसा सन्न्यस्याऽऽस्ते सुखं वशीSanyami dehdhaari man se sab karmon ko tyaag kar, nau dwaar wale nagar (shareer) mein sukh se rehta hai — na (svayam)…
  14. 5.14न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुःPrabhu (aatma) na logon ka kartaapan rachta hai, na karm, na karm-phal ka sanyog — yeh sab to svabhaav (prakriti)…
  15. 5.15नाऽऽदत्ते कस्यचित् पापं न चैव सुकृतं विभुःVibhu na kisi ka paap leta hai, na punya. Gyaan agyaan se dhaka hai — usi se jeev moh mein padte hain.
  16. 5.16ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनःParantu jinka woh agyaan aatma-gyaan se mit gaya hai, unka gyaan sooraj ki tarah us param (tattva) ko prakaashit karta…
  17. 5.17तद् बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत् परायणाःJinki buddhi usi mein hai, jinki aatma wahi hai, jo usi mein nishtha rakhte hain, jinka param aashray wahi hai — gyaan…
  18. 5.18विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनिGyaani log vidya aur vinay se sampann brahman mein, gaay mein, haathi mein, kutte mein aur shvapaak mein bhi — sabmein…
  19. 5.19इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनःJinka man samata mein sthit hai, unhone yahin (isi jeevan mein) sansaar ko jeet liya; kyonki brahm nirdosh aur sam hai…
  20. 5.20न प्रहृष्येत् प्रियं प्राप्य नोद्विजेत् प्राप्य चाप्रियम्Priya paa kar harshit na ho, apriya paa kar vichalit na ho — aisa sthir-buddhi, moh-rahit brahmvit brahm mein sthit hai.
  21. 5.21बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत् सुखम्Jiska man baahari vishayon mein aasakt nahin, woh apne bheetar jo sukh hai use paata hai; brahm-yog se yukt woh akshay…
  22. 5.22ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव तेHe Kaunteya, sparsh se paida hone wale jo bhog hain, ve dukh ke srot hi hain — unka aarambh aur ant hai; buddhimaan…
  23. 5.23शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक् शरीरविमोक्षणात्Jo yahin, shareer chhootne se pehle, kaam aur krodh se uthne wale aaveg ko sambhaal leta hai — wahi yogi hai, wahi…
  24. 5.24योऽन्तःसुखोऽन्तरारामस्तथाऽन्तर्ज्योतिरेव यःJo bheetar hi sukh paata hai, bheetar hi ramta hai, aur jiski roshni bheetar hai — woh yogi brahm-roop ho kar…
  25. 5.25लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणमृषयः क्षीणकल्मषाःJinke dosh kshay ho gaye, jinka dvaidh kat gaya, jo sanyami hain aur sab praaniyon ke hit mein lage hain — ve rishi…
  26. 5.26कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम्Kaam-krodh se mukt, chitt ko vash mein rakhne wale, aatma ko jaanne wale yatiyon ke liye brahm-nirvaan chaaron or (sab…
  27. 5.27स्पर्शान् कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोःBaahari sparshon (vishayon) ko baahar hi chhod kar, drishti ko bhauhon ke beech rakh kar, naak ke bheetar chalne wale…
  28. 5.28यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायणः(5.27 ke kadam utha kar) — jiski indriyaan, man aur buddhi vash mein hain, jo moksh-paraayan muni hai, jisse ichchha…
  29. 5.29भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम्Mujhe yagyon aur tapon ka bhokta, sab lokon ka maheshwar, aur sab praaniyon ka suhrid jaan kar (manushya) shaanti paata…

← Adhyaay 4Adhyaay 6 →