भगवद्गीता · Dhyana Yoga (Atma-samyama Yoga)अध्याय 6, श्लोक 7 (6.7)
मूळ संस्कृत · श्रीभगवान्
जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः
शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः
॥ 6.7 ॥
jitātmanaḥ praśāntasya paramātmā samāhitaḥ
śītoṣṇasukhaduḥkheṣu tathā mānāpamānayoḥ
अनुवाद
"ज्याने मन जिंकले आणि जो प्रशांत आहे, त्याच्यासाठी थंडी-उष्णता, सुख-दुःख आणि मान-अपमान यांतही परमात्मा समाहित (स्थिरपणे प्रकट) राहतो."
भावार्थ
"Paramātmā samāhitaḥ" — दोन अर्थ.
शंकराचार्य. Jitātmanaḥ … praśāntasya prasannāntaḥkaraṇasya sataḥ saṃnyāsinaḥ paramātmā samāhitaḥ sākṣād ātma-bhāvena vartate — जितात्मा, प्रसन्न-चित्त संन्याशासाठी परमात्मा साक्षात त्याचा आत्मा म्हणून वर्तमान आहे. आणि तो सर्व द्वंद्वांमध्ये samaḥ syāt — सम राहावा. इथे mānāpamānayoḥ = pūjā-paribhavayoḥ — पूजा आणि तिरस्कार.
आचार्य रामानुज — "paramātmā" इथे जीवात्मा. Jita-manasaḥ vikāra-rahita-manasaḥ praśāntasya manasi paramātmā samāhitaḥ samyag āhitaḥ — विकाररहित, शांत मनात "परमात्मा" उत्तम प्रकारे स्थापित होतो. मग महत्त्वाची मांडणी: svarūpeṇa avasthitaḥ pratyag-ātmā atra paramātmā ity ucyate — इथे "परमात्मा" याचा अर्थ आपल्या स्वरूपात स्थित प्रत्यगात्मा (जीव) आहे, कारण tasya eva prakṛtatvāt — प्रकरण त्याचेच आहे, आणि pūrva-pūrvāvasthāpekṣayā paramātmatvāt — आधीच्या अवस्थांच्या तुलनेत तो "परम" आहे. पर्याय: ātmā paraṃ samāhita iti vā — "आत्मा पूर्णपणे समाहित" — "परम" हे क्रियाविशेषण म्हणूनही वाचता येते.
फरक (दार्शनिक): शंकर — जीव आणि परमात्मा एक, म्हणून "परमात्मा" थेट; रामानुज — प्रकरण आत्म-दर्शनाचे आहे, म्हणून इथे "परमात्मा" = शुद्ध जीवात्मा (ईश्वर नव्हे).
AI-assisted draft translation — under review.