भगवद गीता · Dhyana Yoga (Atma-samyama Yoga)अध्याय 6, श्लोक 7 (6.7)
मूल संस्कृत · श्रीभगवान्
जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः
शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः
॥ 6.7 ॥
jitātmanaḥ praśāntasya paramātmā samāhitaḥ
śītoṣṇasukhaduḥkheṣu tathā mānāpamānayoḥ
अनुवाद
"जिसने मन जीता और जो प्रशान्त है, उसके लिए सर्दी-गर्मी, सुख-दुःख और मान-अपमान में भी परमात्मा समाहित (स्थिर रूप से प्रकट) रहता है।"
भावार्थ
"Paramātmā samāhitaḥ" — दो पठन.
शंकराचार्य. Jitātmanaḥ … praśāntasya prasannāntaḥkaraṇasya sataḥ saṃnyāsinaḥ paramātmā samāhitaḥ sākṣād ātma-bhāvena vartate — जितात्मा, प्रसन्न-चित्त संन्यासी के लिए परमात्मा साक्षात् अपनी आत्मा के रूप में वर्तमान है। और वह सब द्वन्द्वों में samaḥ syāt — सम रहे। यहाँ mānāpamānayoḥ = pūjā-paribhavayoḥ — पूजा और तिरस्कार।
आचार्य रामानुज — "paramātmā" यहाँ जीवात्मा. Jita-manasaḥ vikāra-rahita-manasaḥ praśāntasya manasi paramātmā samāhitaḥ samyag āhitaḥ — विकार-रहित, शान्त मन में "परमात्मा" भली-भाँति स्थापित होता है। फिर महत्वपूर्ण स्थापना: svarūpeṇa avasthitaḥ pratyag-ātmā atra paramātmā ity ucyate — यहाँ "परमात्मा" का अर्थ अपने स्वरूप में स्थित प्रत्यग्-आत्मा (जीव) है, क्योंकि tasya eva prakṛtatvāt — प्रकरण उसी का है, और pūrva-pūrvāvasthāpekṣayā paramātmatvāt — पिछली अवस्थाओं की तुलना में वह "परम" है। विकल्प: ātmā paraṃ samāhita iti vā — "आत्मा पूरी तरह समाहित" — "परम" को क्रिया-विशेषण भी पढ़ सकते हैं।
अन्तर (दार्शनिक): शंकर — जीव और परमात्मा एक, इसलिए "परमात्मा" सीधे; रामानुज — प्रकरण आत्म-दर्शन का है, इसलिए यहाँ "परमात्मा" = शुद्ध जीवात्मा (ईश्वर नहीं)।
AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।