भगवद्गीता · Dhyana Yoga (Atma-samyama Yoga)अध्याय 6, श्लोक 24 (6.24)
मूळ संस्कृत · श्रीभगवान्
सङ्कल्पप्रभवान् कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः
मनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः
॥ 6.24 ॥
saṅkalpaprabhavān kāmāṃstyaktvā sarvānaśeṣataḥ
manasaivendriyagrāmaṃ viniyamya samantataḥ
अनुवाद
"संकल्पातून निर्माण होणाऱ्या सर्व कामना पूर्णपणे सोडून, आणि मनानेच इंद्रियांच्या समूहाला सर्व बाजूंनी रोखून — (6.25 मध्ये पुढे)"
भावार्थ
शंकराचार्य. Saṃkalpaḥ prabhavaḥ yeṣāṃ kāmānāṃ — ज्यांचा जन्म संकल्पातून; त्यांना aśeṣataḥ nirlepena — लेप न ठेवता (काहीही शिल्लक न ठेवता) सोडून; manasaiva viveka-yuktena indriya-grāmaṃ … viniyamya — विवेकयुक्त मनाने इंद्रिय-समूह रोखावा.
आचार्य रामानुज — दोन प्रकारच्या कामना (6.24–6.25 संयुक्त). Sparśa-jāḥ saṅkalpa-jāś ceti dvividhāḥ kāmāḥ — कामना दोन प्रकारच्या: sparśa-jāḥ śītoṣṇādayaḥ — स्पर्शातून (थंडी-उष्णता इत्यादी); saṅkalpa-jāḥ putra-pautra-kṣetrādayaḥ — कल्पनेतून (पुत्र, नातू, शेत इत्यादी). Saṅkalpa-prabhavāḥ svarūpeṇa eva tyaktuṃ śakyāḥ — कल्पनेतून जन्मलेल्या कामना पूर्णपणे सोडता येतात; पण sparśa-jeṣu avarjanīyeṣu tan-nimitta-harṣodvegau tyaktvā — स्पर्शजन्य तर टाळता येत नाहीत (थंडी वाजणारच), त्यांच्यामुळे होणारा हर्ष-उद्वेग सोडा.
रामानुजांचा व्यावहारिक भेद फार उपयुक्त आहे: काही अनुभव अटळ असतात — ते नव्हे, त्यांच्यावरची प्रतिक्रिया सोडायची आहे.
AI-assisted draft translation — under review.