श्रीमद्भगवद्गीताShrimad Bhagavad Gita 📖 फ्लिपबुक में पढ़ें

भगवद गीता · Dhyana Yoga (Atma-samyama Yoga)अध्याय 6, श्लोक 24 (6.24)

मूल संस्कृत · श्रीभगवान्

सङ्कल्पप्रभवान् कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः
मनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः
॥ 6.24 ॥

saṅkalpaprabhavān kāmāṃstyaktvā sarvānaśeṣataḥ
manasaivendriyagrāmaṃ viniyamya samantataḥ

अनुवाद

"संकल्प से पैदा होने वाली सब कामनाओं को पूरी तरह छोड़ कर, और मन से ही इन्द्रियों के समूह को सब ओर से रोक कर — (6.25 से जारी)"

भावार्थ

शंकराचार्य. Saṃkalpaḥ prabhavaḥ yeṣāṃ kāmānāṃ — जिनका जन्म संकल्प से है; उन्हें aśeṣataḥ nirlepena — बिना लेप (बिना शेष) के छोड़ कर; manasaiva viveka-yuktena indriya-grāmaṃ … viniyamya — विवेक-युक्त मन से इन्द्रिय-समूह को रोके।

आचार्य रामानुज — दो तरह की कामना (6.24–6.25 संयुक्त)। Sparśa-jāḥ saṅkalpa-jāś ceti dvividhāḥ kāmāḥ — कामनाएँ दो तरह की हैं: sparśa-jāḥ śītoṣṇādayaḥ — स्पर्श से (सर्दी-गर्मी आदि); saṅkalpa-jāḥ putra-pautra-kṣetrādayaḥ — कल्पना से (पुत्र, पौत्र, खेत आदि)। Saṅkalpa-prabhavāḥ svarūpeṇa eva tyaktuṃ śakyāḥ — कल्पना-जनित कामनाएँ पूरी तरह छोड़ी जा सकती हैं; पर sparśa-jeṣu avarjanīyeṣu tan-nimitta-harṣodvegau tyaktvā — स्पर्श-जनित तो टल नहीं सकतीं (सर्दी लगेगी ही), उनके कारण होने वाले हर्ष-उद्वेग को छोड़ो।

रामानुज का व्यावहारिक भेद बहुत सहायक है: कुछ अनुभव अवश्यम्भावी हैं — उन्हें नहीं, उनकी प्रतिक्रिया को छोड़ना है।

AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।

📖 फ्लिपबुक में पढ़ें ✉ सुधार सुझाएँ