ભગવદ્ ગીતા · Dhyana Yoga (Atma-samyama Yoga)અધ્યાય 6, શ્લોક 8 (6.8)
મૂળ સંસ્કૃત · શ્રીભગવાન્
જ્ઞાનવિજ્ઞાનતૃપ્તાત્મા કૂટસ્થો વિજિતેન્દ્રિયઃ
યુક્ત ઇત્યુચ્યતે યોગી સમલોષ્ટાશ્મકાઞ્ચનઃ
॥ 6.8 ॥
jñānavijñānatṛptātmā kūṭastho vijitendriyaḥ
yukta ityucyate yogī samaloṣṭāśmakāñcanaḥ
અનુવાદ
"જેનું મન જ્ઞાન અને વિજ્ઞાનથી તૃપ્ત છે, જે કૂટસ્થ (અચળ) અને જિતેન્દ્રિય છે, જેના માટે માટીનું ઢેફું, પથ્થર અને સોનું એક સરખાં છે — તે યોગી 'યુક્ત' કહેવાય છે."
ભાવાર્થ
"જ્ઞાન" અને "વિજ્ઞાન" — બે સ્તર.
શંકરાચાર્ય. Jñānaṃ śāstrokta-padārthānāṃ parijñānam, vijñānaṃ tu śāstrato jñātānāṃ tathaiva svānubhava-karaṇam — જ્ઞાન = શાસ્ત્રમાં કહેલી વાતોની સમજ; વિજ્ઞાન = તેમને પોતાના અનુભવ માં ઉતારવી. તેનાથી tṛptaḥ saṃjātālaṃ-pratyayaḥ — "બસ, પૂરતું છે" નો ભાવ જાગેલો; kūṭasthaḥ aprakampyaḥ — જેને હલાવી ન શકાય.
આચાર્ય રામાનુજ. Ātma-svarūpa-viṣayeṇa jñānena tasya ca prakṛti-visajātīyākāra-viṣayeṇa vijñānena — જ્ઞાન = આત્માના સ્વરૂપનું; વિજ્ઞાન = આત્મા પ્રકૃતિથી ભિન્ન જાતિનો છે, તેનું. Kūṭasthaḥ — devādy-avasthāsu anuvartamānaḥ sarva-sādhāraṇa-jñānaikākārātmani sthitaḥ — દેવ, મનુષ્ય વગેરે સર્વ અવસ્થાઓમાં એક સરખા રહેનાર, જ્ઞાન-એક-આકાર આત્મામાં સ્થિત. અને sama-loṣṭāśma-kāñcanaḥ — prakṛti-vivikta-svarūpa-niṣṭhatayā prākṛta-vastu-viśeṣeṣu bhogyatvābhāvāt — પ્રકૃતિથી અલગ સ્વરૂપમાં સ્થિત હોવાને કારણે પ્રાકૃત વસ્તુઓ તેને ભોગ-યોગ્ય લાગતી નથી, તેથી માટી અને સોનું sama-prayojana — એક સરખાં. આવો કર્મ-યોગી ātmāvalokana-rūpa-yogābhyāsārhaḥ — આત્મ-દર્શનના અભ્યાસને યોગ્ય છે.
તફાવત: વિજ્ઞાન — શંકર: શાસ્ત્ર-જ્ઞાનનો અનુભવ; રામાનુજ: આત્માની પ્રકૃતિથી ભિન્નતાનો બોધ. રામાનુજ માટે 6.8 "અભ્યાસ શરૂ કરવાની યોગ્યતા" પણ બતાવે છે.
AI-assisted draft translation — under review.