ભગવદ્ ગીતા · Dhyana Yoga (Atma-samyama Yoga)અધ્યાય 6, શ્લોક 5 (6.5)
મૂળ સંસ્કૃત · શ્રીભગવાન્
ઉદ્ધરેદાત્મનાઽઽત્માનં નાઽઽત્માનમવસાદયેત્
આત્મૈવ હ્યાત્મનો બન્ધુરાત્મૈવ રિપુરાત્મનઃ
॥ 6.5 ॥
uddharedātmanā''tmānaṃ nā''tmānamavasādayet
ātmaiva hyātmano bandhurātmaiva ripurātmanaḥ
અનુવાદ
"પોતાનાથી પોતાનો ઉદ્ધાર કરે, પોતાને નીચે ન પાડે; કારણ કે પોતે જ પોતાના મિત્ર છે, અને પોતે જ પોતાના શત્રુ."
ભાવાર્થ
"Ātmā" ના અનેક અર્થ. એક જ શબ્દ છ વાર — ક્યારેક "પોતે", ક્યારેક "મન", ક્યારેક "આત્મા". શ્લોકનું સૌંદર્ય આમાં જ છે: ઉઠાવનાર પણ હું, ઊઠનાર પણ હું.
શંકરાચાર્ય. Uddharet saṃsāra-sāgare nimagnam ātmanā ātmānaṃ … yogārūḍhatām āpādayet — સંસાર-સાગરમાં ડૂબેલા પોતાને પોતાનાથી ઉપર ઉઠાવે, યોગારૂઢ બનાવે. Na hi anyaḥ kaścit bandhuḥ yaḥ saṃsāra-muktaye bhavati — સંસારમાંથી મુક્તિ માટે બીજો કોઈ બંધુ નથી; bandhur api tāvat mokṣaṃ prati pratikūla eva sneha-ādi-bandhanāyatanatvāt — સગાં પણ મોક્ષના માર્ગમાં, સ્નેહના બંધનને કારણે, ઘણી વાર અવરોધ જ છે. અને શત્રુ: yaḥ anyaḥ apakārī bāhyaḥ śatruḥ so'pi ātma-prayukta eva — બહારનો શત્રુ પણ પોતાનાં જ (કર્મો) થી પ્રેરિત છે.
આચાર્ય રામાનુજ — ātmā = મન. Ātmanā manasā viṣayānanuṣaktena manasā ātmānam uddharet — વિષયોમાં ન ચીટકેલા મનથી આત્માને ઉઠાવે; tad-viparītena manasā ātmānaṃ na avasādayet — વિપરીત (ચીટકેલા) મનથી તેને ન પાડે; ātmā eva mana eva hi ātmano bandhuḥ tad eva ātmano ripuḥ — મન જ મિત્ર છે, મન જ શત્રુ.
તફાવત: શંકર — પોતે (વિવેક) જ સંસારમાંથી ઉઠાવનાર, અને સ્નેહ-બંધન પણ અવરોધ; રામાનુજ — મનનું અનાસક્ત કે આસક્ત હોવું જ મિત્ર કે શત્રુ બનાવે છે.
AI-assisted draft translation — under review.