Bhagavad Gita · Dhyana Yoga (Atma-samyama Yoga)Adhyaay 6, Shloka 5 (6.5)
Mool Sanskrit · श्रीभगवान्
उद्धरेदात्मनाऽऽत्मानं नाऽऽत्मानमवसादयेत्
आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः
॥ 6.5 ॥
uddharedātmanā''tmānaṃ nā''tmānamavasādayet
ātmaiva hyātmano bandhurātmaiva ripurātmanaḥ
Anuvaad
"Apne se apna uddhaar kare, khud ko neeche na giraaye; kyonki aap hi apne mitra hain, aur aap hi apne shatru."
Bhaavaarth
"Ātmā" ke anek arth. Ek hi shabd chhah baar — kabhi "swayam", kabhi "man", kabhi "aatma". Shloka ka saundarya isi mein hai: uthaane wala bhi main, uthne wala bhi main.
Shankaracharya. Uddharet saṃsāra-sāgare nimagnam ātmanā ātmānaṃ … yogārūḍhatām āpādayet — sansaar-saagar mein doobe apne aap ko apne se upar uthaaye, yogaaroodh banaaye. Na hi anyaḥ kaścit bandhuḥ yaḥ saṃsāra-muktaye bhavati — sansaar se mukti ke liye koi aur bandhu nahin; bandhur api tāvat mokṣaṃ prati pratikūla eva sneha-ādi-bandhanāyatanatvāt — rishtedaar bhi moksh ke maarg mein, sneh ke bandhan ke kaaran, aksar baadha hi hain. Aur shatru: yaḥ anyaḥ apakārī bāhyaḥ śatruḥ so'pi ātma-prayukta eva — baahar ka shatru bhi apne hi (karm) se prerit hai.
Aacharya Ramanuja — ātmā = man. Ātmanā manasā viṣayānanuṣaktena manasā ātmānam uddharet — vishayon mein na chipke man se aatma ko uthaaye; tad-viparītena manasā ātmānaṃ na avasādayet — vipreet (chipke) man se use na giraaye; ātmā eva mana eva hi ātmano bandhuḥ tad eva ātmano ripuḥ — man hi mitra hai, man hi shatru.
Antar: Shankara — swayam (vivek) hi sansaar se uthaane wala, aur sneh-bandhan bhi baadha; Ramanuja — man ka anaasakt ya aasakt hona hi mitra ya shatru banaata hai.