श्रीमद्भगवद्गीताShrimad Bhagavad Gita 📖 Flipbook mein padhein

Bhagavad Gita · Dhyana Yoga (Atma-samyama Yoga)Adhyaay 6, Shloka 4 (6.4)

Mool Sanskrit · श्रीभगवान्

यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते
सर्वसङ्कल्पसन्न्यासी योगारूढस्तदोच्यते
॥ 6.4 ॥

yadā hi nendriyārtheṣu na karmasvanuṣajjate
sarvasaṅkalpasannyāsī yogārūḍhastadocyate

Anuvaad

"Jab (saadhak) na indriya-vishayon mein aasakt hota hai, na karmon mein — sab sankalpon ko chhodne wala — tab woh yogaaroodh kaha jaata hai."

Bhaavaarth

Do chipkaav, ek jad. Vishay (bhog) aur karm (karne ka abhimaan) — dono mein chipkaav ki jad sankalp hai.

Shankaracharya — sab sankalp, sab kaam, sab karm. Karmasu ca nitya-naimittika-kāmya-pratiṣiddheṣu prayojanābhāva-buddhyā na anuṣajjate — nitya, naimittik, kaamya, nishiddh sab karmon mein "inka koi prayojan nahin" is buddhi se chipakta nahin; sarvān saṃkalpān ihāmutrārtha-kāma-hetūn — is lok aur parlok ki kaamnaaon ke kaaran sab sankalp chhodne ka svabhaav. Phir tark: saṃkalpa-mūlā hi sarve kāmāḥ — sab kaamnaaon ki jad sankalp hai; Mahabharata (Śānti 177.25): kāma jānāmi te mūlaṃ saṃkalpāt kila jāyase — "he kaam, main teri jad jaanta hoon, tu sankalp se paida hota hai"; aur na hi sarva-saṃkalpa-saṃnyāse kaścit spanditum api śaktaḥ — sab sankalp chhoot jaayein to koi hil bhi nahin sakta. Isliye sarvān kāmān sarvāṇi karmāṇi ca tyājayati bhagavān — Bhagavan yahan sab kaamna aur sab karm chhudvaate hain.

Aacharya Ramanuja — aatma-anubhav ka svabhaav. Yadā ayaṃ yogī ātmaikānubhava-svabhāvatayā indriyārtheṣu ātma-vyatirikta-prākṛta-viṣayeṣu … na anuṣajjate — jab aatma-anubhav hi svabhaav ban jaaye aur prakriti ke vishayon mein chipkaav na rahe, tab yogaaroodh. Isliye ārurukṣoḥ … tad-ananuṣaṅgābhyāsa-rūpaḥ karma-yoga eva niṣpatti-kāraṇam — chadhne wale ke liye vishayon mein na chipakne ka abhyaas roopi karm-yog hi saadhan hai.

Antar (spasht): Shankara — yogaaroodh = sarva-karma-sannyasi; Ramanuja — yogaaroodh = jiska svabhaav aatma-anubhav ho gaya, aur wahan tak karm-yog hi saadhan.

📖 Flipbook mein padhein ✉ Sudhaar sujhaayein