ભગવદ્ ગીતા · Karma Sannyasa Yogaઅધ્યાય 5, શ્લોક 17 (5.17)
મૂળ સંસ્કૃત · શ્રીભગવાન્
તદ્ બુદ્ધયસ્તદાત્માનસ્તન્નિષ્ઠાસ્તત્ પરાયણાઃ
ગચ્છન્ત્યપુનરાવૃત્તિં જ્ઞાનનિર્ધૂતકલ્મષાઃ
॥ 5.17 ॥
tad buddhayastadātmānastanniṣṭhāstat parāyaṇāḥ
gacchantyapunarāvṛttiṃ jñānanirdhūtakalmaṣāḥ
અનુવાદ
"જેમની બુદ્ધિ તેમાં જ છે, જેમનો આત્મા તે જ છે, જેઓ તેમાં જ નિષ્ઠા રાખે છે, જેમનો પરમ આશ્રય તે જ છે — જ્ઞાનથી જેમના દોષો ધોવાઈ ગયા — તેઓ ફરી પાછા ન ફરવાની સ્થિતિને પ્રાપ્ત થાય છે."
ભાવાર્થ
ચાર "tat-" પદોની સીડી. શ્લોક ચાર વાર "tat" દોહરાવે છે — બુદ્ધિ, આત્મા, નિષ્ઠા, પરાયણ — જાણે ધ્યાન ધીમે-ધીમે ઊંડું થતું જતું હોય.
શંકરાચાર્ય — "tat" = પરમ બ્રહ્મ. Tasmin brahmaṇi gatā buddhiḥ yeṣāṃ te tad-buddhayaḥ — જેમની બુદ્ધિ તે બ્રહ્મમાં ગઈ; tad eva paraṃ brahma ātmā yeṣāṃ te tad-ātmānaḥ — તે જ પરમ બ્રહ્મ જેમનો આત્મા છે; sarvāṇi karmāṇi saṃnyasya tasmin brahmaṇy eva avasthānaṃ yeṣāṃ te tan-niṣṭhāḥ — સર્વ કર્મો સંન્યસ્ત કરીને તે જ બ્રહ્મમાં જેમની સ્થિતિ છે; kevalātma-ratayaḥ — કેવળ આત્મામાં રમનારા. Apunarāvṛttim apunar-deha-saṃbandham — ફરી શરીર સાથે સંબંધ ન થવો. અને તેઓ yatayaḥ — સંન્યાસી છે.
આચાર્ય રામાનુજ — "tat" = 5.16 માં વર્ણવેલું આત્મ-સ્વરૂપ. Tad-buddhayaḥ tathāvidhātma-darśanādhyavasāyāḥ — એવા આત્મ-દર્શનનો નિશ્ચય; tad-ātmānaḥ tad-viṣaya-manasaḥ — મન તે જ વિષયમાં; tan-niṣṭhāḥ tad-abhyāsa-niratāḥ — તેના જ અભ્યાસમાં લાગેલા. અને apunarāvṛtti — yad-avasthād ātmanaḥ punarāvṛttiḥ na vidyate sa ātmā apunarāvṛttiḥ svena rūpeṇa avasthitaḥ — તે આત્મા જ "અપુનરાવૃત્તિ" છે જે પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિત છે; તેને પ્રાપ્ત થાય છે.
તફાવત: શંકર — બ્રહ્મમાં સ્થિતિ, કર્મ-સંન્યાસ સાથે; રામાનુજ — આત્મ-સ્વરૂપનો અભ્યાસ, અને "અપુનરાવૃત્તિ" એક અવસ્થામાં સ્થિત આત્માનું જ નામ.
AI-assisted draft translation — under review.