ભગવદ્ ગીતા · Karma Yogaઅધ્યાય 3, શ્લોક 34 (3.34)

પ્રયત્નનું ક્ષેત્ર: રાગ-દ્વેષ. રાગ-દ્વેષ તો દરેક ઇન્દ્રિય-વિષય સાથે અવશ્યંભાવી — અનિવાર્ય રીતે — ઊઠશે. પણ તેમના વશમાં આવવું અનિવાર્ય નથી.

શંકરાચાર્ય — પ્રકૃતિ રાગ-દ્વેષ સાથે ધકેલે છે. Yā hi puruṣasya prakṛtiḥ sā rāga-dveṣa-puraḥsaraiva sva-kārye puruṣaṃ pravartayati — વ્યક્તિની પ્રકૃતિ રાગ-દ્વેષને આગળ કરીને જ તેને પોતાના કામમાં જોડે છે; ત્યારે sva-dharma-parityāgaḥ para-dharmānuṣṭhānaṃ ca bhavati — પોતાનો ધર્મ છૂટે છે, પારકો અપનાવાય છે. Yadā punaḥ rāga-dveṣau tat-pratipakṣeṇa niyamayati tadā śāstra-dṛṣṭir eva puruṣaḥ bhavati na prakṛti-vaśaḥ — પણ જ્યારે વ્યક્તિ રાગ-દ્વેષને તેમના વિરોધી ભાવથી નિયંત્રિત કરે છે, ત્યારે તે શાસ્ત્રદૃષ્ટિવાળો થાય છે, પ્રકૃતિના વશમાં નહીં.

આચાર્ય રામાનુજ — વાસનાથી રાગ, અવરોધથી દ્વેષ. જ્ઞાનેન્દ્રિયો (કાન વગેરે)ના વિષયો (શબ્દ વગેરે) અને કર્મેન્દ્રિયો (વાણી વગેરે)ના વિષયો (બોલવું વગેરે)માં prācīna-vāsanā-janita tad-anububhūṣā-rūpo rāgaḥ — જૂની વાસનામાંથી ઊપજેલો, તેમને ફરી અનુભવવાની ઇચ્છારૂપ રાગ — અને તે અનુભવમાં બાધા આવતાં દ્વેષ — અનિવાર્ય છે. તેઓ જ્ઞાનયોગ માટે પ્રયત્ન કરી રહેલી, ઇન્દ્રિયો રોકેલી વ્યક્તિને પણ બળજબરીથી પોતાનાં કામોમાં જોડી દે છે. Tau rāga-dveṣau hi asya durjayau śatrū ātma-jñānābhyāsaṃ vārayataḥ — આ બંને દુર્જય શત્રુઓ આત્મજ્ઞાનના અભ્યાસને રોકે છે.