श्रीमद्भगवद्गीताShrimad Bhagavad Gita 📖 Flipbook mein padhein

Bhagavad Gita · Karma YogaAdhyaay 3, Shloka 34 (3.34)

Mool Sanskrit · श्रीभगवान्

इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ
तयोर्न वशमागच्छेत् तौ ह्यस्य परिपन्थिनौ
॥ 3.34 ॥

indriyasyendriyasyārthe rāgadveṣau vyavasthitau
tayorna vaśamāgacchet tau hyasya paripanthinau

Anuvaad

"Har indriya ke vishay mein raag aur dvesh sthit hain; unke vash mein na aao, kyonki ve (kalyaan ke) maarg ke lutere hain."

Bhaavaarth

Prayatn ka kshetra: raag-dvesh. Raag-dvesh to har indriya-vishay ke saath avashyambhaavi — anivaarya roop se — uthenge. Par unke vash mein aana anivaarya nahin.

Shankaracharya — prakriti raag-dvesh ke saath dhakelti hai. Yā hi puruṣasya prakṛtiḥ sā rāga-dveṣa-puraḥsaraiva sva-kārye puruṣaṃ pravartayati — vyakti ki prakriti raag-dvesh ko aage karke hi use apne kaam mein lagaati hai; tab sva-dharma-parityāgaḥ para-dharmānuṣṭhānaṃ ca bhavati — apna dharma chhoot-ta hai, paraaya apnaaya jaata hai. Yadā punaḥ rāga-dveṣau tat-pratipakṣeṇa niyamayati tadā śāstra-dṛṣṭir eva puruṣaḥ bhavati na prakṛti-vaśaḥ — par jab vyakti raag-dvesh ko unke ulte bhaav se niyantrit karta hai, tab woh shaastra-drishti wala hota hai, prakriti ke vash mein nahin.

Aacharya Ramanuja — vaasana se raag, rukaavat se dvesh. Gyaan-indriyon (kaan aadi) ke vishay (shabd aadi) aur karm-indriyon (vaani aadi) ke vishay (bolna aadi) mein prācīna-vāsanā-janita tad-anububhūṣā-rūpo rāgaḥ — purani vaasana se upja, unhe phir anubhav karne ki ichchha roopi raag — aur us anubhav mein baadha aane par dvesh — anivaarya hain. Ve gyaan-yoga ke liye prayatn kar rahe, indriyaan roke vyakti ko bhi zabardasti apne kaamon mein laga dete hain. Tau rāga-dveṣau hi asya durjayau śatrū ātma-jñānābhyāsaṃ vārayataḥ — ye dono durjay shatru aatma-gyaan ke abhyaas ko rokte hain.

📖 Flipbook mein padhein ✉ Sudhaar sujhaayein