Bhagavad Gita · Karma YogaAdhyaay 3, Shloka 33 (3.33)
Mool Sanskrit · श्रीभगवान्
सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि
प्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति
॥ 3.33 ॥
sadṛśaṃ ceṣṭate svasyāḥ prakṛterjñānavānapi
prakṛtiṃ yānti bhūtāni nigrahaḥ kiṃ kariṣyati
Anuvaad
"Gyaani bhi apni prakriti (svabhaav) ke anusaar hi vyavhaar karta hai; sab praani apni prakriti ka anusaran karte hain — (aise mein) zabardasti rokna kya kar lega?"
Bhaavaarth
Svabhaav ki shakti. Yeh shloka manav-svabhaav ka ek yathaarthvaadi varnan hai — sanskaar aur aadatein gehri hain, aur sirf "na" kehne se nahin badaltin.
Shankaracharya — aur ek bada prashn. Prakriti = pichhle punya-paap ke sanskaar jo is janm mein prakat hote hain; jñānavān api … kiṃ punar mūrkhaḥ — gyaani bhi uske anusaar chalta hai, moorkh ka to kehna hi kya. Nigrahaḥ niṣedha-rūpaḥ kiṃ kariṣyati mama vā anyasya vā — nishedh roop nigrah, mera ho ya kisi aur ka, kya karega? Phir Shankara khud shanka uthate hain: agar sab prakriti ke anusaar hi chalte hain, to puruṣakāra (vyakti ka prayatn, swatantra ichchha) ka koi kshetra hi nahin bachta, aur shaastra vyarth ho jaata hai? Iska uttar agla shloka (3.34) hai.
Aacharya Ramanuja: Shaastra kehte hain ki prakriti se alag aatma-svaroop ka sada chintan karo — yeh jaante hue bhi gyaani apni prakriti, yaani prācīna-vāsanā ke anusaar praakritik vishayon mein hi cheshta karta hai. Anaadi vaasana ka anusaran karne wale praaniyon par śāstra-kṛto nigrahaḥ — shaastra dwara kiya nishedh — kya karega? Ramanuja ke liye yeh gyaan-yoga ki kathinaai ka pramaan hai — isliye karma-yoga.