भगवद्गीता · Karma Yogaअध्याय 3, श्लोक 33 (3.33)
मूळ संस्कृत · श्रीभगवान्
सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि
प्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति
॥ 3.33 ॥
sadṛśaṃ ceṣṭate svasyāḥ prakṛterjñānavānapi
prakṛtiṃ yānti bhūtāni nigrahaḥ kiṃ kariṣyati
अनुवाद
"ज्ञानीसुद्धा आपल्या प्रकृतीनुसार (स्वभावानुसार)च वागतो; सर्व प्राणी आपल्या प्रकृतीचे अनुसरण करतात — (अशा वेळी) बळजबरीने रोखणे काय करणार?"
भावार्थ
स्वभावाची शक्ती. हा श्लोक मानवी स्वभावाचे एक वास्तववादी वर्णन आहे — संस्कार आणि सवयी खोल असतात, आणि फक्त "नाही" म्हटल्याने बदलत नाहीत.
शंकराचार्य — आणि एक मोठा प्रश्न. प्रकृती = मागील पुण्य-पापांचे संस्कार जे या जन्मात प्रकट होतात; jñānavān api … kiṃ punar mūrkhaḥ — ज्ञानीही तिच्यानुसार चालतो, मूर्खाचे तर सांगायलाच नको. Nigrahaḥ niṣedha-rūpaḥ kiṃ kariṣyati mama vā anyasya vā — निषेधरूप निग्रह, माझा असो वा दुसऱ्या कोणाचा, काय करणार? मग शंकर स्वतः शंका उपस्थित करतात: जर सर्वजण प्रकृतीनुसारच चालतात, तर puruṣakāra (व्यक्तीचा प्रयत्न, स्वतंत्र इच्छा) याला काही क्षेत्रच उरत नाही, आणि शास्त्र व्यर्थ ठरते? याचे उत्तर पुढील श्लोक (3.34) आहे.
आचार्य रामानुज: शास्त्रे सांगतात की प्रकृतीपासून वेगळ्या आत्मस्वरूपाचे सदैव चिंतन कर — हे जाणूनसुद्धा ज्ञानी आपल्या प्रकृतीनुसार, म्हणजे prācīna-vāsanā नुसार प्राकृतिक विषयांतच चेष्टा करतो. अनादी वासनेचे अनुसरण करणाऱ्या प्राण्यांवर śāstra-kṛto nigrahaḥ — शास्त्राने केलेला निषेध — काय करणार? रामानुजांसाठी हे ज्ञानयोगाच्या कठीणतेचे प्रमाण आहे — म्हणून कर्मयोग.
AI-assisted draft translation — under review.