ભગવદ્ ગીતા · Karma Yogaઅધ્યાય 3, શ્લોક 18 (3.18)
મૂળ સંસ્કૃત · શ્રીભગવાન્
નૈવ તસ્ય કૃતેનાર્થો નાકૃતેનેહ કશ્ચન
ન ચાસ્ય સર્વભૂતેષુ કશ્ચિદર્થવ્યપાશ્રયઃ
॥ 3.18 ॥
naiva tasya kṛtenārtho nākṛteneha kaścana
na cāsya sarvabhūteṣu kaścidarthavyapāśrayaḥ
અનુવાદ
"તે (આત્મતૃપ્ત વ્યક્તિ)નું આ લોકમાં ન કર્મ કરવાથી કોઈ પ્રયોજન છે, ન કર્મ ન કરવાથી કોઈ હાનિ; અને તેને કોઈ પણ પ્રાણી પર પોતાના કોઈ પ્રયોજન માટે આધાર રાખવો પડતો નથી."
ભાવાર્થ
ત્રણ "નહીં". (1) કરવાથી લાભ નહીં; (2) ન કરવાથી હાનિ નહીં; (3) કોઈ પ્રાણી પર સ્વાર્થી આધાર નહીં.
શંકરાચાર્ય: ન કરવાથી pratyavāya (કર્તવ્ય ન કરવાનો દોષ) નથી, કે ātma-hāni નથી. બ્રહ્માથી લઈને સ્થાવર સુધી કોઈ પણ પ્રાણીનો આશ્રય લઈને તેને કંઈ સિદ્ધ કરવાનું નથી. અને પછી શંકર એક મહત્ત્વની વાત ઉમેરે છે: na tvam etasmin sarvataḥ-samplutodaka-sthānīye samyag-darśane vartase — "તમે (અર્જુન) હજી આ — ચારે બાજુ ભરેલા જળાશય જેવા — સમ્યક્ દર્શનમાં સ્થિત નથી." એટલે કે આ અવસ્થા અર્જુનની નથી; તેથી આગલો શ્લોક: "તમે કર્મ કરો."
આચાર્ય રામાનુજ: આવી વ્યક્તિને આત્મદર્શનનાં સાધનો કરવાથી કંઈ પ્રયોજન નથી, ન કરવાથી કોઈ હાનિ નથી — કારણ કે તેનું આત્મદર્શન asādhanāyatta — સાધનો પર નિર્ભર નથી. Sa hi mukta eva — તે મુક્ત જ છે. પછી રામાનુજ આ પ્રકરણનો નિષ્કર્ષ આપે છે: કારણ કે સાધનની જરૂર માત્ર આવા સિદ્ધને નથી; અને કારણ કે કર્મયોગ suśaka (સહેલો), apramāda (ભૂલ-રહિત), આત્મજ્ઞાનને સમાવી લેનારો, અને જ્ઞાનયોગીના પણ શરીર-નિર્વાહ માટે જરૂરી છે — તેથી karma-yoga eva ātma-darśana-nirvṛttau śreyān — આત્મદર્શનની પ્રાપ્તિમાં કર્મયોગ જ શ્રેષ્ઠ છે.
AI-assisted draft translation — under review.