भगवद्गीता · Karma Yogaअध्याय 3, श्लोक 18 (3.18)
मूळ संस्कृत · श्रीभगवान्
नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन
न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः
॥ 3.18 ॥
naiva tasya kṛtenārtho nākṛteneha kaścana
na cāsya sarvabhūteṣu kaścidarthavyapāśrayaḥ
अनुवाद
"त्या (आत्मतृप्त व्यक्ती)चे या लोकात कर्म केल्याने कोणतेही प्रयोजन नाही, कर्म न केल्याने कोणतीही हानी नाही; आणि त्याला आपल्या कोणत्याही प्रयोजनासाठी कोणत्याही प्राण्यावर अवलंबून राहावे लागत नाही."
भावार्थ
तीन "नाही". (1) केल्याने लाभ नाही; (2) न केल्याने हानी नाही; (3) कोणत्याही प्राण्यावर स्वार्थी अवलंबित्व नाही.
शंकराचार्य: न केल्याने pratyavāya (कर्तव्य न करण्याचा दोष) नाही, ना ātma-hāni. ब्रह्मदेवापासून स्थावरापर्यंत कोणत्याही प्राण्याचा आश्रय घेऊन त्याला काहीही साध्य करायचे नाही. आणि मग शंकर एक महत्त्वाची गोष्ट जोडतात: na tvam etasmin sarvataḥ-samplutodaka-sthānīye samyag-darśane vartase — "तू (अर्जुन) अजून या — चारी बाजूंनी भरलेल्या जलाशयासारख्या — सम्यक दर्शनात स्थित नाहीस." म्हणजे ही अवस्था अर्जुनाची नाही; म्हणून पुढील श्लोक: "तू कर्म कर."
आचार्य रामानुज: अशा व्यक्तीला आत्मदर्शनाची साधने केल्याने काही प्रयोजन नाही, न केल्याने काही हानी नाही — कारण त्याचे आत्मदर्शन asādhanāyatta — साधनांवर अवलंबून नाही. Sa hi mukta eva — तो मुक्तच आहे. मग रामानुज या प्रकरणाचा निष्कर्ष देतात: साधनाची गरज फक्त अशा सिद्धाला नसते; आणि कर्मयोग suśaka (सोपा), apramāda (चूकरहित), आत्मज्ञान सामावून घेणारा, आणि ज्ञानयोग्याच्याही शरीरनिर्वाहासाठी आवश्यक आहे — म्हणून karma-yoga eva ātma-darśana-nirvṛttau śreyān — आत्मदर्शनाच्या प्राप्तीत कर्मयोगच श्रेष्ठ आहे.
AI-assisted draft translation — under review.