भगवद्गीता · Karma Yogaअध्याय 3, श्लोक 17 (3.17)
मूळ संस्कृत · श्रीभगवान्
यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः
आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते
॥ 3.17 ॥
yastvātmaratireva syādātmatṛptaśca mānavaḥ
ātmanyeva ca santuṣṭastasya kāryaṃ na vidyate
अनुवाद
"पण जो मनुष्य आत्म्यातच रमतो, आत्म्यानेच तृप्त असतो, आणि आत्म्यातच संतुष्ट असतो — त्याच्यासाठी कोणतेही कर्तव्य उरत नाही."
भावार्थ
तीन शब्द — रती, तृप्ती, संतोष. आत्म्यात रती (प्रेम, क्रीडा), आत्म्याने तृप्ती (भूक-तहान शमणे), आत्म्यात संतोष (आणखी काहीही न मागणे).
शंकराचार्य: हा sāṅkhya ātma-jñāna-niṣṭhaḥ … saṃnyāsī — आत्मज्ञानात स्थित संन्यासी. Ātma-tṛptaḥ … na anna-rasādinā — अन्न आदींच्या रसाने नव्हे, आत्म्याने तृप्त. संतोष सामान्यतः बाहेरच्या लाभाने होतो; तो ते सोडून sarvato vīta-tṛṣṇaḥ — सर्व बाजूंनी तृष्णारहित. Yaḥ īdṛśaḥ ātmavit tasya kāryaṃ karaṇīyaṃ na vidyate — अशा आत्मज्ञान्यासाठी कोणतेही कर्तव्य नाही.
आचार्य रामानुज: ही व्यक्ती jñāna-yoga-karma-yoga-sādhana-nirapekṣaḥ svata eva ātma-ratiḥ — ज्ञानयोग किंवा कर्मयोग यांच्या साधनांची अपेक्षा न ठेवता, स्वभावानेच आत्म्यात रमते. तिच्यासाठी dhāraṇa-poṣaṇa-bhogyādikaṃ sarvam ātmā eva — धारण, पोषण, भोग — सर्व काही आत्माच आहे; udyāna-srak-candana-gīta-vāditra-nṛtyādau — बाग, माळा, चंदन, गीत, वाद्य, नृत्य यांत नाही. तिच्यासाठी ātma-darśanāya kartavyaṃ na vidyate — आत्मदर्शनासाठी कोणतेही कर्तव्य नाही, कारण ती सदैव आत्म्याला पाहतच असते.
AI-assisted draft translation — under review.