श्रीमद्भगवद्गीताShrimad Bhagavad Gita 📖 फ्लिपबुक में पढ़ें

भगवद गीता · Karma Yogaअध्याय 3, श्लोक 17 (3.17)

मूल संस्कृत · श्रीभगवान्

यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः
आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते
॥ 3.17 ॥

yastvātmaratireva syādātmatṛptaśca mānavaḥ
ātmanyeva ca santuṣṭastasya kāryaṃ na vidyate

अनुवाद

"लेकिन जो मनुष्य आत्मा में ही रमता है, आत्मा से ही तृप्त है, और आत्मा में ही संतुष्ट है — उसके लिए कोई कर्तव्य नहीं रहता।"

भावार्थ

तीन शब्द — रति, तृप्ति, संतोष. आत्मा में रति (प्रेम, क्रीड़ा), आत्मा से तृप्ति (भूख-प्यास का मिटना), आत्मा में संतोष (और कुछ न चाहना)।

शंकराचार्य: यह sāṅkhya ātma-jñāna-niṣṭhaḥ … saṃnyāsī — आत्म-ज्ञान में स्थित संन्यासी है। Ātma-tṛptaḥ … na anna-rasādinā — अन्न आदि के रस से नहीं, आत्मा से तृप्त। संतोष साधारणतः बाहरी लाभ से होता है; वह उसे छोड़कर sarvato vīta-tṛṣṇaḥ — सब ओर से तृष्णा-रहित है। Yaḥ īdṛśaḥ ātmavit tasya kāryaṃ karaṇīyaṃ na vidyate — ऐसे आत्म-ज्ञानी के लिए कोई कर्तव्य नहीं।

आचार्य रामानुज: यह व्यक्ति jñāna-yoga-karma-yoga-sādhana-nirapekṣaḥ svata eva ātma-ratiḥ — ज्ञान-योग या कर्म-योग के साधनों की अपेक्षा के बिना, स्वभाव से ही आत्मा में रमता है। उसके लिए dhāraṇa-poṣaṇa-bhogyādikaṃ sarvam ātmā eva — धारण, पोषण, भोग — सब कुछ आत्मा ही है; udyāna-srak-candana-gīta-vāditra-nṛtyādau — बाग़, माला, चंदन, गीत, वाद्य, नृत्य में नहीं। उसके लिए ātma-darśanāya kartavyaṃ na vidyate — आत्म-दर्शन के लिए कोई कर्तव्य नहीं, क्योंकि वह सदा आत्मा को देखता ही है।

AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।

📖 फ्लिपबुक में पढ़ें ✉ सुधार सुझाएँ