भगवद्गीता · Karma Yogaअध्याय 3, श्लोक 16 (3.16)
मूळ संस्कृत · श्रीभगवान्
एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः
अघायुरिन्द्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति
॥ 3.16 ॥
evaṃ pravartitaṃ cakraṃ nānuvartayatīha yaḥ
aghāyurindriyārāmo moghaṃ pārtha sa jīvati
अनुवाद
"हे पार्था! अशा प्रकारे चालवलेले चक्र जो या लोकात पुढे चालवत नाही, तो पापमय जीवन जगणारा, इंद्रियांत रमणारा मनुष्य व्यर्थच जगतो."
भावार्थ
तीन विशेषणे. (1) Aghāyuḥ — ज्याचे आयुष्य पापात जाते; (2) indriyārāmaḥ — ज्याचा "आराम" (क्रीडास्थळ) इंद्रिये आणि विषय आहेत; (3) mogham jīvati — व्यर्थ जगतो.
शंकराचार्य: ईश्वराने वेद आणि यज्ञ यांच्याद्वारे जगच्चक्र चालवले; जो karmaṇi adhikṛtaḥ — कर्माचा अधिकारी — ते चालवत नाही, तो pāpa-jīvanaḥ. प्रकरणाचे सार: tasmāt ajñena adhikṛtena kartavyam eva karma — म्हणून अज्ञानी अधिकाऱ्याने कर्म केलेच पाहिजे — जोपर्यंत आत्मज्ञाननिष्ठेची योग्यता येत नाही.
आचार्य रामानुज — चक्राचे संपूर्ण रूप आणि "उद्यान". चक्र: अन्नापासून सजीव शरीर, शरीरापासून कर्म, कर्मापासून यज्ञ, यज्ञापासून पाऊस, पावसापासून अन्न — anyonya-kārya-kāraṇa-bhāvena cakravat — परस्पर कार्य-कारणरूपाने फिरणारे. साधनेत गुंतलेला — karma-yogādhikārī jñāna-yogādhikārī vā — कर्मयोगाचा अधिकारी असो वा ज्ञानयोगाचा — जो यज्ञशेषाने शरीर चालवत नाही, तो अघायु. आणि indriyāṇi eva asya udyānāni bhavanti — इंद्रियेच त्याच्या "बागा-बगीचे" बनतात; तो ātmārāma नाही, indriyārāma आहे. अशा व्यक्तीचा ज्ञानयोग आदींचा प्रयत्नही atiniṣphala — पूर्णपणे व्यर्थ.
AI-assisted draft translation — under review.