Bhagavad Gita · Karma YogaAdhyaay 3, Shloka 16 (3.16)
Mool Sanskrit · श्रीभगवान्
एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः
अघायुरिन्द्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति
॥ 3.16 ॥
evaṃ pravartitaṃ cakraṃ nānuvartayatīha yaḥ
aghāyurindriyārāmo moghaṃ pārtha sa jīvati
Anuvaad
"He Paartha! Is prakaar chalaaye gaye chakra ko jo is lok mein aage nahin badhaata, woh paapmay jeevan wala, indriyon mein ramne wala vyakti vyarth hi jeeta hai."
Bhaavaarth
Teen visheshan. (1) Aghāyuḥ — jiski aayu paap mein beet-ti hai; (2) indriyārāmaḥ — jiska "aaraam" (krida-sthal) indriyaan aur vishay hain; (3) mogham jīvati — vyarth jeeta hai.
Shankaracharya: Ishvara ne Ved aur yajña ke dwara jagat-chakra chalaaya; jo karmaṇi adhikṛtaḥ — karm ka adhikaari — use nahin chalaata, woh pāpa-jīvanaḥ. Prakaran ka saar: tasmāt ajñena adhikṛtena kartavyam eva karma — isliye agyaani adhikaari ko karm karna hi chahiye — jab tak aatma-gyaan-nishtha ki yogyata na aaye.
Aacharya Ramanuja — chakra ka poora roop aur "udyaan". Chakra: anna se sajeev shareer, shareer se karm, karm se yajña, yajña se varsha, varsha se anna — anyonya-kārya-kāraṇa-bhāvena cakravat — ek-doosre ke kaarya-kaaran roop mein ghoomta. Saadhana mein laga — karma-yogādhikārī jñāna-yogādhikārī vā — karma-yoga ka adhikaari ho ya gyaan-yoga ka — jo yajña-shesh se shareer nahin chalaata, woh aghaayu. Aur indriyāṇi eva asya udyānāni bhavanti — indriyaan hi uske "baag-bageeche" ban jaati hain; woh ātmārāma nahin, indriyārāma hai. Aise vyakti ka gyaan-yoga aadi ka prayatn bhi atiniṣphala — bilkul vyarth.