ભગવદ્ ગીતા · Karma Yogaઅધ્યાય 3, શ્લોક 4 (3.4)
મૂળ સંસ્કૃત · શ્રીભગવાન્
ન કર્મણામનારમ્ભાન્નૈષ્કર્મ્યં પુરુષોઽશ્નુતે
ન ચ સન્ન્યસનાદેવ સિદ્ધિં સમધિગચ્છતિ
॥ 3.4 ॥
na karmaṇāmanārambhānnaiṣkarmyaṃ puruṣo'śnute
na ca sannyasanādeva siddhiṃ samadhigacchati
અનુવાદ
"કર્મોનો આરંભ ન કરવાથી મનુષ્ય નૈષ્કર્મ્ય (કર્મબંધનથી મુક્ત અવસ્થા) પામતો નથી, અને માત્ર (કર્મ) છોડી દેવાથી સિદ્ધિ પણ પામતો નથી."
ભાવાર્થ
બે ખોટા રસ્તા.
- Anārambha — કર્મ શરૂ જ ન કરવું.
- સંન્યસન માત્ર — શરૂ કરેલું કર્મ બસ છોડી દેવું (અંદરની તૈયારી વિના).
બંનેથી naiṣkarmya/siddhi મળતી નથી.
શંકરાચાર્ય — કર્મ જ સાધન છે. કર્મો (આ જન્મનાં કે પાછલા જન્મોનાં) પાપનો ક્ષય કરે છે, sattva-śuddhi (અંતઃકરણની શુદ્ધિ) લાવે છે, તેનાથી જ્ઞાન ઉત્પન્ન થાય છે, અને જ્ઞાનથી જ્ઞાનનિષ્ઠા. Na hy upāyam antareṇa upeya-prāptir asti — ઉપાય વિના લક્ષ્યની પ્રાપ્તિ નથી. તેઓ બૃહદારણ્યક (4.4.22) ટાંકે છે — tam etaṃ vedānuvacanena brāhmaṇā vividiṣanti yajñena… — વેદપાઠ અને યજ્ઞથી લોકો તેને જાણવાની ઇચ્છા કરે છે. ગીતામાંથી પણ 5.6, 5.11, 18.5 ટાંકે છે. શ્લોકનો બીજો ભાગ — માત્ર સંન્યાસથી સિદ્ધિ નથી — શંકર માટે: જ્ઞાન વિનાનો સંન્યાસ.
આચાર્ય રામાનુજ: શાસ્ત્રીય કર્મોનો આરંભ ન કરવાથી જ્ઞાનનિષ્ઠા મળતી નથી; અને શરૂ કરેલાં શાસ્ત્રીય કર્મોના ત્યાગથી પણ નહીં — કારણ કે ફળ-ઇચ્છા-રહિત, ભગવાનની આરાધનારૂપ કર્મની સિદ્ધિ જ આત્મનિષ્ઠા છે. આવા કર્મ વિના, અનાદિ કાળના પાપ-સંચય નાશ પામતા નથી, અને ઇન્દ્રિયોની શાંતિ પર ટકેલી આત્મનિષ્ઠા duḥsampādyā — કઠિન છે.
AI-assisted draft translation — under review.