ભગવદ્ ગીતા · Karma Yogaઅધ્યાય 3, શ્લોક 42 (3.42)
મૂળ સંસ્કૃત · શ્રીભગવાન્
ઇન્દ્રિયાણિ પરાણ્યાહુરિન્દ્રિયેભ્યઃ પરં મનઃ
મનસસ્તુ પરા બુદ્ધિર્યો બુદ્ધેઃ પરતસ્તુ સઃ
॥ 3.42 ॥
indriyāṇi parāṇyāhurindriyebhyaḥ paraṃ manaḥ
manasastu parā buddhiryo buddheḥ paratastu saḥ
અનુવાદ
"(જ્ઞાનીઓ) કહે છે કે (શરીર કરતાં) ઇન્દ્રિયો પર (શ્રેષ્ઠ) છે, ઇન્દ્રિયોથી પર મન છે, મનથી પર બુદ્ધિ છે, અને જે બુદ્ધિથી પણ પર છે — તે 'સઃ' (તે) છે." (શ્લોકના અંતિમ "સઃ" કોણ છે — તેના પર ત્રણ અર્થઘટન: શંકર/મધુસૂદન — આત્મા; મધ્વ — પરમ પુરુષ, હરિ; રામાનુજ — કામ..)
ભાવાર્થ
સીડી — બહારથી અંદર. શરીર → ઇન્દ્રિયો → મન → બુદ્ધિ → "સઃ".
"સઃ" — ત્રણ અર્થઘટન (આ આ અધ્યાયનો એક મહત્ત્વનો મતભેદ છે):
- શંકરાચાર્ય (અને મધુસૂદન): buddheḥ paratas tu saḥ buddher draṣṭā paramātmā — બુદ્ધિથી પર, બુદ્ધિનો દ્રષ્ટા — પરમાત્મા (આત્મા). આ જ તે દેહી છે જેને કામ (3.40) ઇન્દ્રિય વગેરેના આશ્રયથી મોહમાં નાખે છે. મધુસૂદન અહીં કઠોપનિષદનું વચન ટાંકે છે — indriyebhyaḥ parā hy arthā arthebhyaś ca paraṃ manaḥ….
- મધ્વ: બુદ્ધિથી પર — અને કઠોપનિષદ (avyaktāt puruṣaḥ paraḥ) મુજબ અવ્યક્તથી પણ પર — પરમ પુરુષ, હરિ; અને તેમના બધા ગુણો સહિતના જ્ઞાનને તેઓ મુક્તિનું સાધન માને છે.
- આચાર્ય રામાનુજ: buddheḥ api yaḥ paraḥ sa kāmaḥ — બુદ્ધિથી પણ જે "પર" (પ્રબળ) છે, તે કામ છે! તેમનો તર્ક: ઇન્દ્રિયો વિષયોમાં લાગેલી હોય તો આત્મજ્ઞાન થતું નથી; ઇન્દ્રિયો અટકી જાય પણ મન વિષયોમાં હોય તોપણ નહીં; મન પણ અટકી જાય પણ બુદ્ધિ ઊલટો નિશ્ચય કરે તોપણ નહીં; અને બધાં અટકી જાય, પણ icchā-paryāyaḥ kāmo rajaḥ-samudbhavaḥ — ઇચ્છારૂપ, રજસ્માંથી ઉત્પન્ન કામ બચ્યો હોય, તો તે આ બધાંને ફરી વિષયોમાં જોડીને આત્મજ્ઞાન રોકી દે છે. તેથી કામ બુદ્ધિથી પણ પ્રબળ છે.
AI-assisted draft translation — under review.