భగవద్గీత · Karma Yogaఅధ్యాయం 3, శ్లోకం 42 (3.42)
మూల సంస్కృతం · శ్రీభగవాన్
ఇన్ద్రియాణి పరాణ్యాహురిన్ద్రియేభ్యః పరం మనః
మనసస్తు పరా బుద్ధిర్యో బుద్ధేః పరతస్తు సః
॥ 3.42 ॥
indriyāṇi parāṇyāhurindriyebhyaḥ paraṃ manaḥ
manasastu parā buddhiryo buddheḥ paratastu saḥ
అనువాదం
"(శరీరం కంటే) ఇంద్రియాలు అతీతమైనవి (శ్రేష్ఠమైనవి), ఇంద్రియాల కంటే మనసు అతీతమైనది, మనసు కంటే బుద్ధి అతీతమైనది, బుద్ధి కంటే కూడా అతీతమైనది — అది 'సః' (అది) అని (జ్ఞానులు) చెబుతారు." (శ్లోకం చివరి "సః" ఎవరు — దీనిపై మూడు పఠనాలు: శంకరులు/మధుసూదనులు — ఆత్మ; మధ్వులు — పరమపురుషుడు, హరి; రామానుజులు — కామం.)
భావార్థం
నిచ్చెన — బయటి నుండి లోపలికి. శరీరం → ఇంద్రియాలు → మనసు → బుద్ధి → "సః".
"సః" — మూడు పఠనాలు (ఇది ఈ అధ్యాయంలోని ఒక ముఖ్యమైన అభిప్రాయభేదం):
- శంకరాచార్యులు (మధుసూదనులు కూడా): buddheḥ paratas tu saḥ buddher draṣṭā paramātmā — బుద్ధికి అతీతుడు, బుద్ధికి ద్రష్ట — పరమాత్మ (ఆత్మ). కామం (3.40) ఇంద్రియాది ఆశ్రయాల ద్వారా మోహంలో పడవేసే దేహి ఇతడే. మధుసూదనులు ఇక్కడ కఠోపనిషత్ వచనాన్ని ఉదహరిస్తారు — indriyebhyaḥ parā hy arthā arthebhyaś ca paraṃ manaḥ….
- మధ్వాచార్యులు: బుద్ధికి అతీతుడు — కఠోపనిషత్ (avyaktāt puruṣaḥ paraḥ) ప్రకారం అవ్యక్తానికి కూడా అతీతుడు — పరమపురుషుడు, హరి; ఆయన అన్ని గుణాలతో సహా ఆయనను గురించిన జ్ఞానాన్ని వారు ముక్తికి సాధనంగా భావిస్తారు.
- ఆచార్య రామానుజులు: buddheḥ api yaḥ paraḥ sa kāmaḥ — బుద్ధి కంటే కూడా ఏది "పరం" (బలీయమైనది)గా ఉందో, అది కామం! వారి తర్కం: ఇంద్రియాలు విషయాలలో నిమగ్నమై ఉంటే ఆత్మజ్ఞానం కలగదు; ఇంద్రియాలు ఆగినా మనసు విషయాలలో ఉంటే అప్పుడూ కలగదు; మనసు కూడా ఆగినా బుద్ధి విపరీత నిశ్చయం చేస్తే అప్పుడూ కలగదు; అన్నీ ఆగిపోయినా, icchā-paryāyaḥ kāmo rajaḥ-samudbhavaḥ — ఇచ్ఛా రూపమైన, రజస్సు నుండి పుట్టిన కామం మిగిలి ఉంటే, అది వీటన్నిటినీ మళ్ళీ విషయాలలో నియోగించి ఆత్మజ్ఞానాన్ని అడ్డుకుంటుంది. కాబట్టి కామం బుద్ధి కంటే కూడా బలీయమైనది.
AI-assisted draft translation — under review.