भगवद्गीता · Karma Yogaअध्याय 3, श्लोक 42 (3.42)
मूळ संस्कृत · श्रीभगवान्
इन्द्रियाणि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं मनः
मनसस्तु परा बुद्धिर्यो बुद्धेः परतस्तु सः
॥ 3.42 ॥
indriyāṇi parāṇyāhurindriyebhyaḥ paraṃ manaḥ
manasastu parā buddhiryo buddheḥ paratastu saḥ
अनुवाद
"(ज्ञानी) म्हणतात की (शरीरापेक्षा) इंद्रिये पलीकडची (श्रेष्ठ) आहेत, इंद्रियांच्या पलीकडे मन आहे, मनाच्या पलीकडे बुद्धी आहे, आणि जो बुद्धीच्याही पलीकडे आहे — तो 'सः' (तो) आहे." (श्लोकातील शेवटचा "सः" कोण — यावर तीन वाचने: शंकर/मधुसूदन — आत्मा; मध्व — परमपुरुष, हरी; रामानुज — काम.)
भावार्थ
शिडी — बाहेरून आत. शरीर → इंद्रिये → मन → बुद्धी → "सः".
"सः" — तीन वाचने (हा या अध्यायातील एक महत्त्वाचा मतभेद आहे):
- शंकराचार्य (आणि मधुसूदन): buddheḥ paratas tu saḥ buddher draṣṭā paramātmā — बुद्धीच्या पलीकडे, बुद्धीचा द्रष्टा — परमात्मा (आत्मा). हाच तो देही आहे ज्याला काम (3.40) इंद्रिये आदींच्या आश्रयाने मोहात टाकतो. मधुसूदन येथे कठोपनिषदाचे वचन उद्धृत करतात — indriyebhyaḥ parā hy arthā arthebhyaś ca paraṃ manaḥ….
- मध्व: बुद्धीच्या पलीकडे — आणि कठोपनिषदानुसार (avyaktāt puruṣaḥ paraḥ) अव्यक्ताच्याही पलीकडे — परमपुरुष, हरी; आणि त्यांच्या सर्व गुणांसह असलेले ज्ञान हे ते मुक्तीचे साधन मानतात.
- आचार्य रामानुज: buddheḥ api yaḥ paraḥ sa kāmaḥ — बुद्धीपेक्षाही जो "पर" (प्रबळ) आहे, तो काम आहे! त्यांचा तर्क: इंद्रिये विषयांत गुंतलेली असतील तर आत्मज्ञान होत नाही; इंद्रिये थांबली पण मन विषयांत असेल तरीही नाही; मनही थांबले पण बुद्धीने उलटा निश्चय केला तरीही नाही; आणि सर्व थांबले, पण icchā-paryāyaḥ kāmo rajaḥ-samudbhavaḥ — इच्छारूप, रजापासून उत्पन्न काम उरला असेल, तर तो या सर्वांना पुन्हा विषयांत लावून आत्मज्ञान रोखतो. म्हणून काम बुद्धीपेक्षाही प्रबळ आहे.
AI-assisted draft translation — under review.