भगवद्गीता · Karma Yogaअध्याय 3, श्लोक 14 (3.14)
मूळ संस्कृत · श्रीभगवान्
अन्नाद् भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसम्भवः
यज्ञाद् भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः
॥ 3.14 ॥
annād bhavanti bhūtāni parjanyādannasambhavaḥ
yajñād bhavati parjanyo yajñaḥ karmasamudbhavaḥ
अनुवाद
"अन्नापासून सर्व प्राणी उत्पन्न होतात, पावसापासून अन्न निर्माण होते, यज्ञापासून पाऊस पडतो, आणि यज्ञ कर्मापासून उत्पन्न होतो."
भावार्थ
चक्राच्या कड्या: कर्म → यज्ञ → पाऊस → अन्न → प्राणी → (आणि प्राणी पुन्हा कर्म करतात).
शंकराचार्य: annāt bhuktāt lohita-retaḥ-pariṇatāt — खाल्लेले अन्न रक्त आणि वीर्यात रूपांतरित होऊन प्राण्यांना जन्म देते. यज्ञापासून पाऊस कसा? ते मनुस्मृती (3.76) उद्धृत करतात — agnau prāstāhutiḥ samyag ādityam upatiṣṭhate; ādityāj jāyate vṛṣṭir vṛṣṭer annaṃ tataḥ prajāḥ — अग्नीत दिलेली आहुती सूर्यापर्यंत पोहोचते, सूर्यापासून पाऊस, पावसापासून अन्न, अन्नापासून प्रजा. आणि येथे yajñaḥ apūrvam — यज्ञ म्हणजे त्यातून उत्पन्न होणारी अदृश्य शक्ती (apūrva), जी ऋत्विज आणि यजमान यांच्या कर्मातून उत्पन्न होते.
आचार्य रामानुज: अन्नापासून प्राणी आणि पावसापासून अन्न — sarva-loka-sākṣikam — सर्वांच्या अनुभवाने सिद्ध; यज्ञापासून पाऊस — śāstreṇa avagamyate — शास्त्राने जाणले जाते (तेच मनुस्मृतीचे वचन). आणि यज्ञ dravyārjanādi-kartṛ-puruṣa-vyāpāra-rūpa-karma-samudbhavaḥ — धन कमावणे आदी व्यक्तीच्या कामरूप कर्मातून उत्पन्न.
AI-assisted draft translation — under review.