श्रीमद्भगवद्गीताShrimad Bhagavad Gita 📖 फ्लिपबुक में पढ़ें

भगवद गीता · Karma Yogaअध्याय 3, श्लोक 14 (3.14)

मूल संस्कृत · श्रीभगवान्

अन्नाद् भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसम्भवः
यज्ञाद् भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः
॥ 3.14 ॥

annād bhavanti bhūtāni parjanyādannasambhavaḥ
yajñād bhavati parjanyo yajñaḥ karmasamudbhavaḥ

अनुवाद

"अन्न से सब प्राणी उत्पन्न होते हैं, वर्षा से अन्न पैदा होता है, यज्ञ से वर्षा होती है, और यज्ञ कर्म से उत्पन्न होता है।"

भावार्थ

चक्र की कड़ियाँ: कर्म → यज्ञ → वर्षा → अन्न → प्राणी → (और प्राणी फिर कर्म करते हैं)।

शंकराचार्य: annāt bhuktāt lohita-retaḥ-pariṇatāt — खाया गया अन्न रक्त और वीर्य में बदलकर प्राणियों को जन्म देता है। यज्ञ से वर्षा कैसे? वे मनुस्मृति (3.76) उद्धृत करते हैं — agnau prāstāhutiḥ samyag ādityam upatiṣṭhate; ādityāj jāyate vṛṣṭir vṛṣṭer annaṃ tataḥ prajāḥ — अग्नि में दी आहुति सूर्य तक पहुँचती है, सूर्य से वर्षा, वर्षा से अन्न, अन्न से प्रजा। और यहाँ yajñaḥ apūrvam — यज्ञ यानी उससे उत्पन्न अदृश्य शक्ति (apūrva), जो ऋत्विक और यजमान के कर्म से उत्पन्न होती है।

आचार्य रामानुज: अन्न से प्राणी और वर्षा से अन्न — sarva-loka-sākṣikam — सबके अनुभव से सिद्ध; यज्ञ से वर्षा — śāstreṇa avagamyate — शास्त्र से जाना जाता है (वही मनुस्मृति-वचन)। और यज्ञ dravyārjanādi-kartṛ-puruṣa-vyāpāra-rūpa-karma-samudbhavaḥ — धन कमाने आदि व्यक्ति के काम-रूपी कर्म से उत्पन्न।

AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।

📖 फ्लिपबुक में पढ़ें ✉ सुधार सुझाएँ