भगवद्गीता · Karma Yogaअध्याय 3, श्लोक 38 (3.38)
मूळ संस्कृत · श्रीभगवान्
धूमेनाऽऽव्रियते वह्निर्यथाऽऽदर्शो मलेन च
यथोल्बेनाऽऽवृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम्
॥ 3.38 ॥
dhūmenā''vriyate vahniryathā''darśo malena ca
yatholbenā''vṛto garbhastathā tenedamāvṛtam
अनुवाद
"जसा धुराने अग्नी झाकला जातो, जसा धुळीने आरसा, आणि जसा वेष्टनाने गर्भ झाकलेला असतो — तसेच त्या (कामा)ने हे (ज्ञान) झाकलेले आहे."
भावार्थ
तीन उपमा. धुराने अग्नी, धुळीने आरसा, वेष्टनाने गर्भ.
"Idam" — काय झाकलेले आहे? शंकराचार्य पुढील श्लोकाच्या भूमिकेत विचारतात — "idam" काय आहे? उत्तर 3.39: jñānam — ज्ञान. रामानुज: idaṃ jantu-jātam — हा प्राणिसमूह (म्हणजे प्राण्यांचे ज्ञान).
शंकराचार्य: धूर sahaja (अग्नीसोबतच जन्मलेला) आणि aprakāśātmaka (अंधाररूप) आहे, अग्नी prakāśātmaka (प्रकाशरूप).
मधुसूदन सरस्वती — तीन अवस्था. मधुसूदन या तीन उपमांना कामाच्या वाढत जाणाऱ्या तीन अवस्थांशी जोडतात:
- सूक्ष्म (शरीराच्या आधी, संस्काररूप) — धुराने अग्नी: धुराने झाकलेला अग्नीही जाळण्याचे काम करतो.
- स्थूल (विषयचिंतनाची अवस्था) — धुळीने आरसा: आरसा प्रतिबिंब दाखवत नाही, पण आरसा स्वतः दिसतो.
- स्थूलतम (विषयभोगाची अवस्था) — वेष्टनाने गर्भ: बाळ ना हात-पाय पसरू शकते, ना दिसते.
म्हणजे काम जितका वाढतो, ज्ञान तितके खोलवर झाकले जाते. (श्रीधरही तीन प्रकारच्या आवरणाविषयी बोलतात.)
AI-assisted draft translation — under review.