Bhagavad Gita · Karma YogaAdhyaay 3, Shloka 38 (3.38)
Mool Sanskrit · श्रीभगवान्
धूमेनाऽऽव्रियते वह्निर्यथाऽऽदर्शो मलेन च
यथोल्बेनाऽऽवृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम्
॥ 3.38 ॥
dhūmenā''vriyate vahniryathā''darśo malena ca
yatholbenā''vṛto garbhastathā tenedamāvṛtam
Anuvaad
"Jaise dhuen se aag dhak jaati hai, jaise dhool se darpan, aur jaise jhilli se garbh dhaka rehta hai — waise hi us (kaam) se yeh (gyaan) dhaka hua hai."
Bhaavaarth
Teen upmaayein. Dhuen se aag, dhool se darpan, jhilli se garbh.
"Idam" — kya dhaka hai? Shankaracharya agle shloka ki bhoomika mein poochhte hain — "idam" kya hai? Uttar 3.39: jñānam — gyaan. Ramanuja: idaṃ jantu-jātam — yeh praani-samooh (yaani praaniyon ka gyaan).
Shankaracharya: dhuaan sahaja (aag ke saath hi janma) aur aprakāśātmaka (andhera) hai, aag prakāśātmaka (prakaash).
Madhusudana Sarasvati — teen avasthaayein. Madhusudana in teen upmaaon ko kaam ki teen badhti avasthaaon se jodte hain:
- Sookshm (shareer se pehle, sanskaar roop) — dhuen se aag: dhuen se dhaki aag bhi jalaane ka kaam karti hai.
- Sthool (vishay ke chintan ki avastha) — dhool se darpan: darpan pratibimb nahin dikhaata, par darpan svayam dikhta hai.
- Sthooltam (vishay ke bhog ki avastha) — jhilli se garbh: shishu na haath-pair failaa sakta hai, na dikhta hai.
Yaani kaam jitna badhta hai, gyaan utna gehra dhakta hai. (Shridhara bhi teen prakaar ke aavaran ki baat karte hain.)