Bhagavad Gita · Karma YogaAdhyaay 3, Shloka 37 (3.37)
Mool Sanskrit · श्रीभगवान्
श्रीभगवानुवाच
काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः
महाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम्
॥ 3.37 ॥
kāma eṣa krodha eṣa rajoguṇasamudbhavaḥ
mahāśano mahāpāpmā viddhyenamiha vairiṇam
Anuvaad
"Shri Bhagavan ne kaha: Yeh kaam hai, yahi krodh hai — rajogun se utpann; yeh kabhi na bharne wala aur bada paapi hai. Is (sansaar) mein ise hi shatru jaano."
Bhaavaarth
"Kāma eṣa krodha eṣa" — ek hi shatru. Shankaracharya: sa eṣa kāmaḥ pratihataḥ kenacit krodhatvena pariṇamate; ataḥ krodhaḥ api eṣa eva — yahi kaam kisi kaaran se ruk jaaye to krodh mein badal jaata hai; isliye krodh bhi yahi hai. Ramanuja bhi: eṣa eva pratihata-gatiḥ … krodha-rūpeṇa pariṇataḥ — yahi, gati rukne par, rokne waalon ke prati krodh ban kar para-hiṃsādiṣu pravartayati — doosron ki hinsa aadi mein lagaata hai.
"Rajo-guṇa-samudbhava". Shankaracharya: kaam utpann hokar rajas ko pravritt karta hai aur purush ko karm mein dhakelta hai — dukhi logon ka vilaap suna jaata hai: tṛṣṇayā hi ahaṃ kāritaḥ — "trishna ne mujhse karvaaya!"
"Mahāśana" — mahaa-bhakshi. Jitna do, utna aur maange — kabhi tript nahin (aage 3.39 mein duṣpūra, anala).
Aacharya Ramanuja: prācīna-vāsanā-janitaḥ śabdādi-viṣayaḥ ayaṃ kāmaḥ — purani vaasana se utpann, shabd aadi vishayon ka yeh kaam; sahajaṃ jñāna-yoga-virodhinaṃ vairiṇam — swaabhaavik, gyaan-yoga ka virodhi shatru.
Shankara ki ek aur tippani: Shankaracharya 3.37 ki tika ki shuruaat mein Vishnu Purana (6.5.74, 6.5.78) ke "Bhagavan" ki paribhaasha wale shlok dete hain — chhah aishvarya (sampoorn aishvarya, dharma, yash, shri, vairagya, moksha) aur srishti-pralay, aagati-gati, vidya-avidya ka gyaan — yaani "Shri Bhagavan uvāca" ke "Bhagavan" ka arth. (Yeh 2.2 par bhi aaya tha.)