भगवद्गीता · Karma Yogaअध्याय 3, श्लोक 7 (3.7)
मूळ संस्कृत · श्रीभगवान्
यस्त्विन्द्रियाणि मनसा नियम्याऽऽरभतेऽर्जुन
कर्मेन्द्रियैः कर्मयोगमसक्तः स विशिष्यते
॥ 3.7 ॥
yastvindriyāṇi manasā niyamyā''rabhate'rjuna
karmendriyaiḥ karmayogamasaktaḥ sa viśiṣyate
अनुवाद
"पण हे अर्जुना, जो मनाने इंद्रियांना नियंत्रित करून, आसक्तिरहित होऊन, कर्मेंद्रियांनी कर्मयोगाचा आरंभ करतो — तो श्रेष्ठ आहे."
भावार्थ
उलटा क्रम. मिथ्याचारी: कर्मेंद्रिये बंद, मन मोकळे. कर्मयोगी: मन नियंत्रित, कर्मेंद्रिये कामात. म्हणजे कर्म चालू असते, पण आसक्ती नसते.
"Viśiṣyate" — कोणापेक्षा श्रेष्ठ? येथे दोन वाचने अत्यंत महत्त्वाची आहेत:
- शंकराचार्य: viśiṣyate itarasmāt mithyācārāt — दुसऱ्या, मिथ्याचाऱ्यापेक्षा श्रेष्ठ. शंकरांच्या मते ही कर्माचा अधिकारी ajña (अज्ञानी) याची गोष्ट आहे, जो phalābhisandhi-varjitaḥ — फलाची इच्छा सोडून कर्म करतो.
- आचार्य रामानुज: asambhāvyamāna-pramādatvena jñāna-niṣṭhād api puruṣād viśiṣyate — कारण यात चूक (प्रमाद) होण्याची शक्यता नाही, म्हणून हा ज्ञाननिष्ठ व्यक्तीपेक्षाही श्रेष्ठ आहे. रामानुजांच्या मते इंद्रियांना आधीपासूनच कर्माची सवय आहे; त्यांना शास्त्रीय कर्मात लावणे सोपे आहे, तर त्यांना पूर्णपणे रोखून ज्ञाननिष्ठेत टिकणे कठीण आणि चुकांनी भरलेले आहे.
AI-assisted draft translation — under review.