ભગવદ્ ગીતા · Sankhya Yogaઅધ્યાય 2, શ્લોક 72 (2.72)
મૂળ સંસ્કૃત · શ્રીભગવાન્
એષા બ્રાહ્મી સ્થિતિઃ પાર્થ નૈનાં પ્રાપ્ય વિમુહ્યતિ
સ્થિત્વાઽસ્યામન્તકાલેઽપિ બ્રહ્મનિર્વાણમૃચ્છતિ
॥ 2.72 ॥
eṣā brāhmī sthitiḥ pārtha naināṃ prāpya vimuhyati
sthitvā'syāmantakāle'pi brahmanirvāṇamṛcchati
અનુવાદ
"હે પાર્થ! આ brāhmī sthiti (બ્રહ્મ-સંબંધી અવસ્થા) છે; તેને પામીને મનુષ્ય ફરી મોહમાં પડતો નથી. જીવનના અંતિમ સમયે પણ તેમાં સ્થિત થઈને તે brahma-nirvāṇa (બ્રહ્મની પરમ શાંતિ)ને પ્રાપ્ત કરે છે."
ભાવાર્થ
"Brāhmī sthiti" — બે અર્થઘટન.
- શંકરાચાર્ય: sarvaṃ karma saṃnyasya brahma-rūpeṇaiva avasthānam — બધાં કર્મ છોડીને બ્રહ્મરૂપે જ સ્થિત રહેવું. બ્રહ્મ-નિર્વાણ = brahma-nirvṛtiṃ mokṣam — બ્રહ્મમાં પરમ શાંતિ, મોક્ષ. મધુસૂદન: gacchaty abhedena — અભેદ રૂપે પ્રાપ્ત કરે છે; અને જે જ્ઞાનથી નષ્ટ થયેલું અજ્ઞાન છે, તેનો ફરી જન્મ સંભવ નથી, તેથી "ન વિમુહ્યતિ".
- આચાર્ય રામાનુજ: eṣā nityātma-jñāna-pūrvikā asaṅga-karmaṇi sthitiḥ — નિત્ય આત્માના જ્ઞાન સાથે, આસક્તિ-રહિત કર્મમાં સ્થિતિ; brāhmī = brahma-prāpikā — બ્રહ્મ સુધી લઈ જનારી. "ન વિમુહ્યતિ" = na punaḥ saṃsāram āpnoti — ફરી સંસારમાં આવતો નથી. બ્રહ્મ-નિર્વાણ = nirvāṇamayaṃ brahma — આનંદમય બ્રહ્મ — sukhaikatānam ātmānam — કેવળ આનંદસ્વરૂપ આત્માને પામે છે.
એટલે કે શંકર માટે આ સ્થિતિ કર્મ-સંન્યાસની છે; રામાનુજ માટે અસંગ કર્મની — બંને પોતપોતાના સિદ્ધાંતોને અનુરૂપ.
"Antakāle 'pi" — અંત સમયે પણ. શંકરાચાર્ય અને રામાનુજ બંને આને antye vayasi — જીવનની અંતિમ અવસ્થા (ઉંમર) — ના અર્થમાં લે છે. શંકરાચાર્ય કહે છે: જ્યારે અંતિમ ઉંમરે પણ આમાં સ્થિત થવાથી બ્રહ્મ-નિર્વાણ મળે છે, તો kimu vaktavyam — શું કહેવું તે વ્યક્તિનું જે બ્રહ્મચર્યથી જ સંન્યાસ લઈને જીવનભર બ્રહ્મમાં સ્થિત રહે! એટલે કે "અપિ" (પણ) — મોડેથી શરૂ કરવું પણ વ્યર્થ નથી.
AI-assisted draft translation — under review.