ભગવદ્ ગીતા · Sankhya Yogaઅધ્યાય 2, શ્લોક 55 (2.55)
મૂળ સંસ્કૃત · શ્રીભગવાન્
શ્રીભગવાનુવાચ
પ્રજહાતિ યદા કામાન્ સર્વાન્ પાર્થ મનોગતાન્
આત્મન્યેવાઽઽત્મના તુષ્ટઃ સ્થિતપ્રજ્ઞસ્તદોચ્યતે
॥ 2.55 ॥
prajahāti yadā kāmān sarvān pārtha manogatān
ātmanyevā''tmanā tuṣṭaḥ sthitaprajñastadocyate
અનુવાદ
"શ્રીભગવાને કહ્યું: હે પાર્થ! જ્યારે મનુષ્ય મનમાં બેઠેલી બધી કામનાઓનો સંપૂર્ણ ત્યાગ કરે છે, અને પોતે જ, પોતાનામાં (આત્મામાં) જ સંતુષ્ટ રહે છે — ત્યારે તે સ્થિતપ્રજ્ઞ (સ્થિર બુદ્ધિવાળો) કહેવાય છે."
ભાવાર્થ
બે વાતો — છોડવું અને સંતુષ્ટ થવું. આ શ્લોક બે ભાગમાં છે: (1) મનની બધી કામનાઓ મૂળથી છોડવી, (2) આત્મામાં, આત્માથી સંતુષ્ટ થવું.
એક પ્રશ્ન અને તેનો ઉત્તર (શંકરાચાર્ય). શંકરાચાર્ય એક શંકા ઉઠાવે છે: જો બધી કામનાઓ છોડી દીધી, તો સંતોષનું કારણ જ ન બચ્યું — શું આવી વ્યક્તિ ગાંડા જેવો વ્યવહાર નહીં કરે? ઉત્તર: ātmany eva ātmanā tuṣṭaḥ — તે બહારના લાભથી નિરપેક્ષ, પરમાર્થ-દર્શનના "અમૃત-રસ"થી તૃપ્ત છે; તેને બીજું કંઈ અલમ્ (પૂરતું) લાગતું નથી. સંતોષનો સ્રોત બહારથી અંદર આવી ગયો છે.
રામાનુજ — જ્ઞાનનિષ્ઠાનું શિખર. આચાર્ય રામાનુજ: આત્માનો જ સહારો લઈને, મન આત્મામાં જ સંતુષ્ટ છે; તે જ સંતોષથી બાકીની બધી કામનાઓ છૂટી જાય છે. તેઓ કહે છે: jñāna-niṣṭhā-kāṣṭhā iyam — આ જ્ઞાનનિષ્ઠાની ચરમ સીમા છે. આગલા ત્રણ શ્લોકો (2.56–2.58) તેનાથી એક-એક પગથિયું નીચેની અવસ્થાઓ બતાવે છે.
ધ્યાન આપો — ક્રમ ઊલટો છે: પહેલાં સંતોષ, પછી ત્યાગ આપોઆપ. ત્યાગ જબરદસ્તીથી નહીં; એક મોટો આનંદ મળવાથી નાનાં આકર્ષણો છૂટી જાય છે.
AI-assisted draft translation — under review.