Bhagavad Gita · Sankhya YogaAdhyaay 2, Shloka 55 (2.55)
Mool Sanskrit · श्रीभगवान्
श्रीभगवानुवाच
प्रजहाति यदा कामान् सर्वान् पार्थ मनोगतान्
आत्मन्येवाऽऽत्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते
॥ 2.55 ॥
prajahāti yadā kāmān sarvān pārtha manogatān
ātmanyevā''tmanā tuṣṭaḥ sthitaprajñastadocyate
Anuvaad
"Shri Bhagavan ne kaha: He Paartha! Jab manushya man mein baithi sabhi kaamnaon ko poori tarah tyaag deta hai, aur apne aap se, apne aap mein (aatma mein) hi santusht rehta hai — tab woh sthita-prajña (sthir buddhi wala) kehlaata hai."
Bhaavaarth
Do baatein — chhodna aur santusht hona. Yeh shloka do hisson mein hai: (1) man ki sabhi kaamnaayein jad se chhodna, (2) aatma mein, aatma se santusht hona.
Ek prashn aur uska uttar (Shankaracharya). Shankaracharya ek shanka uthate hain: agar sab kaamnaayein chhod di, to santosh ka kaaran hi nahin bacha — kya aisa vyakti paagal jaisa vyavhaar nahin karega? Uttar: ātmany eva ātmanā tuṣṭaḥ — woh bahar ke laabh se nirapeksh, paramaarth-darshan ke "amrit-ras" se tript hai; use aur kuchh alam (kaafi) nahin lagta. Santosh ka srot bahar se bheetar aa gaya hai.
Ramanuja — gyaan-nishtha ka shikhar. Aacharya Ramanuja: aatma ka hi sahaara lekar, man aatma mein hi santusht hai; usi santosh se baaki sab kaamnaayein chhoot jaati hain. Woh kehte hain: jñāna-niṣṭhā-kāṣṭhā iyam — yeh gyaan-nishtha ki charam seema hai. Agle teen shlok (2.56–2.58) ise ek-ek seedhi neeche ki avasthaayein batate hain.
Dhyaan dijiye — kram ulta hai: pehle santosh, phir tyaag apne aap. Tyaag zabardasti nahin; ek bade aanand ke milne se chhote aakarshan chhoot jaate hain.