श्रीमद्भगवद्गीताShrimad Bhagavad Gita 📖 Flipbook mein padhein

Bhagavad Gita · Sankhya YogaAdhyaay 2, Shloka 54 (2.54)

Mool Sanskrit · अर्जुनः

अर्जुन उवाच

स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव
स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम्
॥ 2.54 ॥

sthitaprajñasya kā bhāṣā samādhisthasya keśava
sthitadhīḥ kiṃ prabhāṣeta kimāsīta vrajeta kim

Anuvaad

"Arjuna ne kaha: He Keshava! Samaadhi mein sthit, sthir pragya (buddhi) wale vyakti ki kya pehchaan hai? Sthir buddhi wala kaise bolta hai, kaise baith-ta (rehta) hai, aur kaise chalta hai?"

Bhaavaarth

Shishya ka badla hua swar. Pehle adhyay mein Arjuna tark de rahe the. 2.4–2.8 mein uljhan aur sharan. Ab — ek spasht, vyaavhaarik prashn. Yeh dikhata hai ki Krishna ki baat Arjuna tak pahunch rahi hai.

Chaar prashn:

  1. Kā bhāṣā — uski pehchaan/varnan kya hai?
  2. Kiṃ prabhāṣeta — woh kaise bolta hai?
  3. Kim āsīta — kaise baith-ta/rehta hai?
  4. Vrajeta kim — kaise chalta hai (vyavhaar karta hai)?

Ramanuja kehte hain: vyavhaar ka varnan karne se svaroop bhi samajh aa jaata hai.

"Sthita-prajña" — sthir pragya. Shankaracharya: sthitā pratiṣṭhitā "aham asmi paraṃ brahma" iti prajñā yasya — jiski pragya "main param Brahman hoon" mein pratishthit hai. Madhusudana ek bahut mahatvapoorn baat kehte hain: yāny eva hi jīvanmuktānāṃ lakṣaṇāni tāny eva mumukṣūṇāṃ mokṣopāya-bhūtāni — jo jeevanmukton ke lakshan hain, wahi mumukshuon (moksha chahne walon) ke liye moksha ke upaay hain. Shankaracharya bhi "prajahāti" (2.55) se adhyay ke ant tak ke varnan ko sthita-prajña-lakṣaṇaṃ sādhanaṃ ca — lakshan bhi aur saadhan bhi — kehte hain: sarvatraiva hi adhyātma-śāstre kṛtārtha-lakṣaṇāni yāni tāny eva sādhanāni upadiśyante yatna-sādhyatvāt — adhyaatma-shaastra mein sab jagah, jo siddh ke lakshan hain, wahi (prayatn se saadhya hone ke kaaran) saadhan ke roop mein sikhaaye jaate hain.

📖 Flipbook mein padhein ✉ Sudhaar sujhaayein