ଭଗବଦ୍ ଗୀତା · Sankhya Yogaଅଧ୍ୟାୟ 2, ଶ୍ଳୋକ 55 (2.55)
ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ · ଶ୍ରୀଭଗବାନ୍
ଶ୍ରୀଭଗବାନୁବାଚ
ପ୍ରଜହାତି ଯଦା କାମାନ୍ ସର୍ବାନ୍ ପାର୍ଥ ମନୋଗତାନ୍
ଆତ୍ମନ୍ଯେବାଽଽତ୍ମନା ତୁଷ୍ଟଃ ସ୍ଥିତପ୍ରଜ୍ଞସ୍ତଦୋଚ୍ଯତେ
॥ 2.55 ॥
prajahāti yadā kāmān sarvān pārtha manogatān
ātmanyevā''tmanā tuṣṭaḥ sthitaprajñastadocyate
ଅନୁବାଦ
"ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: ହେ ପାର୍ଥ! ଯେତେବେଳେ ମଣିଷ ମନରେ ବସିଥିବା ସମସ୍ତ କାମନାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତ୍ୟାଗ କରେ, ଏବଂ ନିଜେ ନିଜ ଦ୍ୱାରା, ନିଜ ଭିତରେ (ଆତ୍ମାରେ) ହିଁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହେ — ସେତେବେଳେ ସେ ସ୍ଥିତପ୍ରଜ୍ଞ (ସ୍ଥିରବୁଦ୍ଧି) ବୋଲି କୁହାଯାଏ।"
ଭାବାର୍ଥ
ଦୁଇଟି କଥା — ଛାଡ଼ିବା ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେବା. ଏହି ଶ୍ଳୋକ ଦୁଇ ଭାଗରେ: (1) ମନର ସମସ୍ତ କାମନା ମୂଳରୁ ଛାଡ଼ିବା, (2) ଆତ୍ମାରେ, ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେବା।
ଗୋଟିଏ ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ତାହାର ଉତ୍ତର (ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟ). ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟ ଏକ ଶଙ୍କା ଉଠାନ୍ତି: ଯଦି ସମସ୍ତ କାମନା ଛାଡ଼ିଦିଆଗଲା, ତେବେ ସନ୍ତୋଷର କାରଣ ହିଁ ରହିଲା ନାହିଁ — ଏପରି ବ୍ୟକ୍ତି କ'ଣ ପାଗଳ ପରି ବ୍ୟବହାର କରିବେ ନାହିଁ? ଉତ୍ତର: ātmany eva ātmanā tuṣṭaḥ — ସେ ବାହାରର ଲାଭରୁ ନିରପେକ୍ଷ, ପରମାର୍ଥ-ଦର୍ଶନର "ଅମୃତରସ"ରେ ତୃପ୍ତ; ତାଙ୍କୁ ଆଉ କିଛି ଅଲମ୍ (ଯଥେଷ୍ଟ) ଲାଗେ ନାହିଁ। ସନ୍ତୋଷର ଉତ୍ସ ବାହାରୁ ଭିତରକୁ ଆସିଯାଇଛି।
ରାମାନୁଜ — ଜ୍ଞାନନିଷ୍ଠାର ଶିଖର. ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ରାମାନୁଜ: ଆତ୍ମାର ହିଁ ସାହାରା ନେଇ, ମନ ଆତ୍ମାରେ ହିଁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ; ସେହି ସନ୍ତୋଷରୁ ବାକି ସମସ୍ତ କାମନା ଛାଡ଼ିଯାଏ। ସେ କହନ୍ତି: jñāna-niṣṭhā-kāṣṭhā iyam — ଏହା ଜ୍ଞାନନିଷ୍ଠାର ଚରମ ସୀମା। ପରବର୍ତ୍ତୀ ତିନି ଶ୍ଳୋକ (2.56–2.58) ଏହାଠାରୁ ଗୋଟିଏ-ଗୋଟିଏ ପାହାଚ ତଳର ଅବସ୍ଥା କହେ।
ଧ୍ୟାନ ଦିଅନ୍ତୁ — କ୍ରମ ଓଲଟା: ପ୍ରଥମେ ସନ୍ତୋଷ, ତା'ପରେ ତ୍ୟାଗ ଆପେ ଆପେ। ତ୍ୟାଗ ଜବରଦସ୍ତି ନୁହେଁ; ଏକ ବଡ଼ ଆନନ୍ଦ ମିଳିଲେ ଛୋଟ ଆକର୍ଷଣ ଛାଡ଼ିଯାଏ।
AI-assisted draft translation — under review.