ଅଧ୍ୟାୟ 2ସାଙ୍ଖ୍ଯୟୋଗଃSankhya Yoga

ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଶରଣାଗତି (2.1–2.10). ସଞ୍ଜୟ କହନ୍ତି ଯେ କରୁଣାରେ ଭରା, ଲୁହଭରା ଆଖିର ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କୃଷ୍ଣ କହନ୍ତି (2.1)। କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରଥମ କଥା କଠୋର ଲାଗେ — ଏହା kaśmala (ମଳିନତା) ଓ hṛdaya-daurbalya (ହୃଦୟର ଦୁର୍ବଳତା); ଉଠ (2.2–2.3)। ଅର୍ଜୁନ ପୁଣି ଭୀଷ୍ମ ଓ ଦ୍ରୋଣଙ୍କ କଥା କହନ୍ତି — ପୂଜ୍ୟ ଗୁରୁଜନଙ୍କୁ ମାରିବା ଅପେକ୍ଷା ଭିକ୍ଷା ମାଗି ଖାଇବା ଭଲ (2.4–2.5); ଜିତିବା ଭଲ ନା ହାରିବା, ଏହା ମଧ୍ୟ ସେ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ (2.6)। ତା'ପରେ ଅଧ୍ୟାୟର ମୋଡ଼: kārpaṇya-doṣopahata-svabhāvaḥ … śiṣyas te 'haṃ śādhi māṃ tvāṃ prapannam — "ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ, ଶରଣକୁ ଆସିଛି, ମୋତେ ଶିଖାନ୍ତୁ" (2.7)। ସେ କହନ୍ତି ଯେ ପୃଥିବୀର ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଏହି ଶୋକ ଦୂର କରିବ ନାହିଁ (2.8), ଏବଂ "ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି ନାହିଁ" କହି ଚୁପ୍ ହୋଇଯାଆନ୍ତି (2.9)। କୃଷ୍ଣ, ଯେମିତି ହସୁଥିବା ପରି, ଦୁଇ ସେନା ମଝିରେ କହିବା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି (2.10)।

ଆତ୍ମାର ଜ୍ଞାନ — ସାଂଖ୍ୟ (2.11–2.30). "ତୁମେ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶୋକ କରୁଛ ଯେଉଁମାନେ ଶୋକର ଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି, ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିର କଥା କହୁଛ" (2.11)। ନା କେବେ ମୁଁ ନ ଥିଲି, ନା ତୁମେ, ନା ଏହି ରାଜାମାନେ (2.12)। ଯେମିତି ଶରୀରରେ ପିଲାଦିନ, ଯୌବନ, ବାର୍ଦ୍ଧକ୍ୟ — ସେମିତି ହିଁ ଅନ୍ୟ ଶରୀର (2.13)। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ସ୍ପର୍ଶରୁ ସୁଖ-ଦୁଃଖ ଆସେ ଯାଏ — ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସହ (2.14–2.15)। ଅସତ୍‌ର ଭାବ ନାହିଁ, ସତ୍‌ର ଅଭାବ ନାହିଁ (2.16); ଯାହା ସବୁଠି ବ୍ୟାପ୍ତ, ତାହା ଅବିନାଶୀ (2.17); ଶରୀର ନାଶବାନ, ଦେହୀ ନିତ୍ୟ (2.18)। ଏହା ନା ମାରେ, ନା ମରାଯାଏ (2.19); ନା ଜନ୍ମେ, ନା ମରେ (2.20–2.21)। ଯେମିତି ପୁରୁଣା ଲୁଗା ଛାଡ଼ି ନୂଆ (2.22)। ଶସ୍ତ୍ର ଏହାକୁ କାଟିପାରେ ନାହିଁ, ଅଗ୍ନି ପୋଡ଼ିପାରେ ନାହିଁ (2.23–2.25)। ଏବଂ ଯଦି ଏହାକୁ ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁଶୀଳ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ମାନ, ତେବେ ବି ଶୋକ ଉଚିତ ନୁହେଁ (2.26–2.28)। କେହି ଏହାକୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ଦେଖେ (2.29); ଦେହୀ ସମସ୍ତଙ୍କ ଶରୀରରେ ଅବଧ୍ୟ (2.30)।

ସ୍ୱଧର୍ମର ଯୁକ୍ତି (2.31–2.38). ନିଜ ଧର୍ମ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ମଧ୍ୟ କମ୍ପିତ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଧର୍ମଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷତ୍ରିୟ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ (2.31–2.32)। ଯୁଦ୍ଧ ନ କରିବା ଧର୍ମ ଓ କୀର୍ତ୍ତିର ହାନି, ଏବଂ ଅପଯଶ ମରଣଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଖରାପ (2.33–2.36)। ମଲେ ସ୍ୱର୍ଗ, ଜିତିଲେ ପୃଥିବୀ (2.37)। ସୁଖ-ଦୁଃଖ, ଲାଭ-କ୍ଷତି, ଜୟ-ପରାଜୟକୁ ସମାନ ମାନି ଯୁଦ୍ଧ କର (2.38)।

ବୁଦ୍ଧିଯୋଗ — କର୍ମଯୋଗ (2.39–2.53). ଏ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସାଂଖ୍ୟର ବୁଦ୍ଧି; ଏବେ ଯୋଗର (2.39)। ଏହି ବାଟରେ କୌଣସି ପ୍ରୟାସ ବୃଥା ଯାଏ ନାହିଁ, ଅଳ୍ପ ମଧ୍ୟ ବଡ଼ ଭୟ ଦୂର କରେ (2.40)। ନିଶ୍ଚୟାତ୍ମିକା ବୁଦ୍ଧି ଏକ, ଅନିଶ୍ଚିତ ବୁଦ୍ଧିର ଅନେକ ଶାଖା (2.41)। ଫଳର ଚମକ ଥିବା ବଚନରେ ଫସିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ବୁଦ୍ଧି ସମାଧିରେ ଟିକେ ନାହିଁ (2.42–2.44); ତ୍ରିଗୁଣର ପାରିକୁ ଯାଅ (2.45); ଜ୍ଞାନୀ ପାଇଁ ବେଦର ପ୍ରୟୋଜନ (2.46)। Karmaṇy evādhikāras te — ଅଧିକାର କର୍ମରେ, ଫଳରେ କେବେ ନୁହେଁ (2.47)। ଯୋଗରେ ସ୍ଥିତ ହୋଇ କର୍ମ କର — samatvaṃ yoga ucyate (2.48)। ବୁଦ୍ଧିର ଶରଣ ନିଅ (2.49); yogaḥ karmasu kauśalam (2.50)। ଏପରି ଜ୍ଞାନୀ ଜନ୍ମ-ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି (2.51); ମୋହର କାଦୁଅ ପାର ହେଲେ ବୈରାଗ୍ୟ (2.52), ଏବଂ ବୁଦ୍ଧି ଅଚଳ ହେଲେ ଯୋଗ (2.53)।

ସ୍ଥିତପ୍ରଜ୍ଞ (2.54–2.72). ଅର୍ଜୁନ ପଚାରନ୍ତି — ସ୍ଥିରବୁଦ୍ଧି ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପରିଚୟ, କହିବା, ବସିବା, ଚାଲିବା (2.54)। କୃଷ୍ଣ: ଯିଏ ମନର ସମସ୍ତ କାମନା ଛାଡ଼ି ଆତ୍ମାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ (2.55); ଦୁଃଖରେ ଅନୁଦ୍ୱିଗ୍ନ, ସୁଖରେ ନିଃସ୍ପୃହ, ରାଗ-ଭୟ-କ୍ରୋଧରୁ ମୁକ୍ତ (2.56); ଶୁଭ-ଅଶୁଭରେ ନା ହର୍ଷ ନା ଦ୍ୱେଷ (2.57); କଇଁଛ ପରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଗୁଡ଼ାଇ ନିଏ (2.58)। ବିଷୟ ହଟିଯାଏ, ରସ ପରମକୁ ଦେଖି ଚାଲିଯାଏ (2.59); ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଦ୍ୱାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଟାଣିନିଏ (2.60); ତେଣୁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବଶ କରି mat-paraḥ ହୁଅ (2.61)। ବିଷୟ-ଚିନ୍ତନ → ସଙ୍ଗ → କାମ → କ୍ରୋଧ → ସମ୍ମୋହ → ସ୍ମୃତିଭ୍ରଂଶ → ବୁଦ୍ଧିନାଶ → ପ୍ରଣାଶ (2.62–2.63)। ରାଗ-ଦ୍ୱେଷମୁକ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟରେ ବିଚରଣ କରୁଥିବା ଲୋକ ପ୍ରସାଦ ପାଏ (2.64), ଯେଉଁଥିରେ ଦୁଃଖ ମେଣ୍ଟେ ଓ ବୁଦ୍ଧି ସ୍ଥିର ହୁଏ (2.65); ଅଯୁକ୍ତକୁ ନା ବୁଦ୍ଧି, ନା ଶାନ୍ତି, ନା ସୁଖ (2.66); ଭ୍ରମୁଥିବା ମନ ପ୍ରଜ୍ଞାକୁ ସେମିତି ନେଇଯାଏ ଯେମିତି ପବନ ନାଆକୁ (2.67); ତେଣୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ନିଗ୍ରହ (2.68)। ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ରାତି, ସେଥିରେ ସଂଯମୀ ଜାଗ୍ରତ (2.69); ସମୁଦ୍ର ପରି ଯାହା ଭିତରେ କାମନା ସମାଇଯାଏ, ସେ ଶାନ୍ତି ପାଏ (2.70); ନିଃସ୍ପୃହ, ନିର୍ମମ, ନିରହଂକାର (2.71)। ଏହା ହିଁ brāhmī sthiti — ଏହାକୁ ପାଇଲେ ମୋହ ହୁଏ ନାହିଁ (2.72)।

ଅଧ୍ୟାୟଟି ମୋହ (2.1, 2.7)ରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ "ନ ବିମୁହ୍ୟତି" (2.72)ରେ ଶେଷ ହୁଏ।