ଭଗବଦ୍ ଗୀତା · Sankhya Yogaଅଧ୍ୟାୟ 2, ଶ୍ଳୋକ 10 (2.10)
ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ · ସଞ୍ଜୟଃ
ତମୁବାଚ ହୃଷୀକେଶଃ ପ୍ରହସନ୍ନିବ ଭାରତ
ସେନୟୋରୁଭୟୋର୍ମଧ୍ଯେ ବିଷୀଦନ୍ତମିଦଂ ବଚଃ
॥ 2.10 ॥
tamuvāca hṛṣīkeśaḥ prahasanniva bhārata
senayorubhayormadhye viṣīdantamidaṃ vacaḥ
ଅନୁବାଦ
"ହେ ଭାରତ (ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର)! ଦୁଇ ସେନା ମଝିରେ ବିଷାଦରେ ବୁଡ଼ିଥିବା ସେହି (ଅର୍ଜୁନ)ଙ୍କୁ ହୃଷୀକେଶ (କୃଷ୍ଣ) ଯେମିତି ହସୁଥିବା ପରି ଏହି ବଚନ କହିଲେ।"
ଭାବାର୍ଥ
"Prahasann iva" — ଯେମିତି ହସୁଥିବା ପରି. ଦୁଃଖରେ ବୁଡ଼ିଥିବା ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ କୃଷ୍ଣ ମୃଦୁ ହସନ୍ତି। କାହିଁକି?
- ଶ୍ରୀଧର: prasanna-mukhaḥ san — ପ୍ରସନ୍ନ ମୁହଁରେ। ସରଳ ଅର୍ଥ: କୃଷ୍ଣ ଶାନ୍ତ ଓ ପ୍ରସନ୍ନ।
- ମଧୁସୂଦନ: "ପ୍ରହସନ୍" — ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଅନୁଚିତ ଆଚରଣକୁ ପ୍ରକାଶ କରି ତାଙ୍କୁ ଯେମିତି ଲଜ୍ଜାର ସାଗରରେ ବୁଡ଼ାଉଥିବା ପରି। କିନ୍ତୁ "ଇବ" (ଯେମିତି) ଏଥିପାଇଁ — କାରଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଲଜ୍ଜିତ କରିବା ନୁହେଁ, ବିବେକ ଜାଗ୍ରତ କରିବା; ଅର୍ଜୁନ ଭଗବାନଙ୍କ କୃପାର ପାତ୍ର। ଲଜ୍ଜା ହେଉ ବା ନ ହେଉ, ତାହା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନୁହେଁ।
"Senayor ubhayor madhye" — ଦୁଇ ସେନା ମଝିରେ. ଏହି ବାକ୍ୟାଂଶ 1.21 ଓ 1.24ରେ ଆସିଥିଲା — ସେହି ସ୍ଥାନ ଯେଉଁଠି ଅର୍ଜୁନ ନିଜ ଲୋକଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ଓ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ିଲେ। ଏବେ ସେହି ସ୍ଥାନରେ କୃଷ୍ଣ ଜ୍ଞାନ ଦିଅନ୍ତି। ଅନେକ ଶିକ୍ଷକ ଏହାକୁ ପ୍ରତୀକ ବୋଲି ମାନନ୍ତି: ଜ୍ଞାନ କୌଣସି ଶାନ୍ତ ଆଶ୍ରମରେ ନୁହେଁ, ସଂଘର୍ଷର ଠିକ୍ ମଝିରେ ଦିଆଯାଇଥିଲା। (ଏହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା।)
ହସର ଅର୍ଥ. ଜଣେ ଦୁଃଖୀ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଗୁରୁଙ୍କ ହସ ତାଙ୍କର ଅପମାନ ନୁହେଁ — ଏହା ସଙ୍କେତ ଯେ ଅବସ୍ଥା ଯେତିକି ନିରାଶାଜନକ ଦେଖାଯାଉଛି ସେତିକି ନୁହେଁ। ଯେମିତି ଜଣେ ଅଭିଜ୍ଞ ଡାକ୍ତର ଘାବରିଯାଇଥିବା ରୋଗୀକୁ ଦେଖି ଶାନ୍ତ ଭାବେ ହସନ୍ତି — କାରଣ ତାଙ୍କୁ ରୋଗର ଚିକିତ୍ସା ଜଣା।
ମଧୁସୂଦନଙ୍କ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର-ସଙ୍କେତ: ଅର୍ଜୁନ ଯୁଦ୍ଧ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, କିନ୍ତୁ ଭଗବାନ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଲେ ନାହିଁ — ଏହା କହି ସଞ୍ଜୟ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ଦୁରାଶା (ମିଛ ଆଶା)ର ନିରସନ କରନ୍ତି।
AI-assisted draft translation — under review.