Bhagavad Gita · Sankhya YogaAdhyaay 2, Shloka 10 (2.10)
Mool Sanskrit · सञ्जयः
तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत
सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः
॥ 2.10 ॥
tamuvāca hṛṣīkeśaḥ prahasanniva bhārata
senayorubhayormadhye viṣīdantamidaṃ vacaḥ
Anuvaad
"He Bharata (Dhritarashtra)! Dono senaon ke beech vishaad mein doobe us (Arjuna) se Hrishikesha (Krishna) ne maano muskuraate hue yeh vachan kahe."
Bhaavaarth
"Prahasann iva" — maano muskuraate hue. Dukh mein doobe Arjuna ke saamne Krishna muskuraate hain. Kyon?
- Shridhara: prasanna-mukhaḥ san — prasann mukh se. Saral arth: Krishna shaant aur prasann hain.
- Madhusudana: "Prahasan" — Arjuna ke anuchit aacharan ko prakat karke unhe maano lajja ke saagar mein dubote hue. Lekin "iva" (maano) isliye — kyunki uddeshya lajjit karna nahin, vivek jagaana hai; Arjuna Bhagavan ki kripa ke paatra hain. Lajja ho ya na ho, yeh uddeshya nahin.
"Senayor ubhayor madhye" — dono senaon ke beech. Yeh vaakyansh 1.21 aur 1.24 mein aaya tha — wahi jagah jahaan Arjuna ne apne logon ko dekha aur toot gaye. Ab usi jagah, Krishna gyaan dete hain. Kai shikshak ise pratik maante hain: gyaan kisi shaant ashram mein nahin, sangharsh ke theek beech mein diya gaya. (Yeh vyakhya hai.)
Muskaan ka arth. Ek dukhi vyakti ke saamne guru ki muskaan uska apmaan nahin — yeh sanket hai ki sthiti utni nirasha-janak nahin jitni dikhti hai. Jaise koi anubhavi doctor ghabraaye marij ko dekh kar shaant muskaata hai — kyunki use rog ka ilaaj pata hai.
Madhusudana ka Dhritarashtra-sanket: Arjuna ne yuddh chhod diya, lekin Bhagavan ne Arjuna ko nahin chhoda — yeh batakar Sanjaya Dhritarashtra ki durasha (jhoothi ummeed) ka nirasan karte hain.