ഭഗവദ്ഗീത · Sankhya Yogaഅദ്ധ്യായം 2, ശ്ലോകം 10 (2.10)
മൂല സംസ്കൃതം · സഞ്ജയഃ
തമുവാച ഹൃഷീകേശഃ പ്രഹസന്നിവ ഭാരത
സേനയോരുഭയോര്മധ്യേ വിഷീദന്തമിദം വചഃ
॥ 2.10 ॥
tamuvāca hṛṣīkeśaḥ prahasanniva bhārata
senayorubhayormadhye viṣīdantamidaṃ vacaḥ
പരിഭാഷ
"ഹേ ഭാരതാ (ധൃതരാഷ്ട്രരേ)! ഇരുസൈന്യങ്ങളുടെയും നടുവിൽ വിഷാദത്തിൽ മുങ്ങിയ ആ (അർജുനനോട്) ഹൃഷീകേശൻ (കൃഷ്ണൻ) പുഞ്ചിരിച്ചുകൊണ്ടെന്നപോലെ ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു."
ഭാവാർത്ഥം
"Prahasann iva" — പുഞ്ചിരിച്ചുകൊണ്ടെന്നപോലെ. ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിയ അർജുനന്റെ മുന്നിൽ കൃഷ്ണൻ പുഞ്ചിരിക്കുന്നു. എന്തുകൊണ്ട്?
- ശ്രീധരസ്വാമി: prasanna-mukhaḥ san — പ്രസന്നമായ മുഖത്തോടെ. ലളിതമായ അർത്ഥം: കൃഷ്ണൻ ശാന്തനും പ്രസന്നനുമാണ്.
- മധുസൂദന സരസ്വതി: "പ്രഹസൻ" — അർജുനന്റെ അനുചിതമായ പെരുമാറ്റം വെളിപ്പെടുത്തി അദ്ദേഹത്തെ ലജ്ജയുടെ സമുദ്രത്തിൽ മുക്കുന്നതുപോലെ. എന്നാൽ "iva" (എന്നപോലെ) എന്തിനെന്നാൽ — ഉദ്ദേശ്യം ലജ്ജിപ്പിക്കലല്ല, വിവേകം ഉണർത്തലാണ്; അർജുനൻ ഭഗവാന്റെ കൃപയ്ക്കു പാത്രമാണ്. ലജ്ജ ഉണ്ടായാലും ഇല്ലെങ്കിലും, അതല്ല ഉദ്ദേശ്യം.
"Senayor ubhayor madhye" — ഇരുസൈന്യങ്ങളുടെയും നടുവിൽ. ഈ വാക്യാംശം 1.21-ലും 1.24-ലും വന്നിരുന്നു — അർജുനൻ തന്റെ ആളുകളെ കണ്ട് തകർന്നുപോയ അതേ സ്ഥലം. ഇപ്പോൾ അതേ സ്ഥലത്ത് കൃഷ്ണൻ ജ്ഞാനം നൽകുന്നു. പല ആചാര്യന്മാരും ഇതിനെ ഒരു പ്രതീകമായി കാണുന്നു: ജ്ഞാനം ശാന്തമായ ഏതെങ്കിലും ആശ്രമത്തിലല്ല, സംഘർഷത്തിന്റെ കൃത്യം നടുവിലാണ് നൽകപ്പെട്ടത്. (ഇതു വ്യാഖ്യാനമാണ്.)
പുഞ്ചിരിയുടെ അർത്ഥം. ദുഃഖിതനായ ഒരാളുടെ മുന്നിൽ ഗുരുവിന്റെ പുഞ്ചിരി അയാളെ അപമാനിക്കലല്ല — സ്ഥിതി തോന്നുന്നത്ര നിരാശാജനകമല്ല എന്ന സൂചനയാണ്. പരിഭ്രാന്തനായ രോഗിയെ കണ്ട് പരിചയസമ്പന്നനായ ഒരു ഡോക്ടർ ശാന്തമായി പുഞ്ചിരിക്കുന്നതുപോലെ — കാരണം രോഗത്തിന്റെ ചികിത്സ അദ്ദേഹത്തിന് അറിയാം.
മധുസൂദന സരസ്വതിയുടെ ധൃതരാഷ്ട്ര-സൂചന: അർജുനൻ യുദ്ധം ഉപേക്ഷിച്ചു, പക്ഷേ ഭഗവാൻ അർജുനനെ ഉപേക്ഷിച്ചില്ല — ഇതു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് സഞ്ജയൻ ധൃതരാഷ്ട്രരുടെ ദുരാശയെ (വ്യാജപ്രതീക്ഷയെ) ഖണ്ഡിക്കുന്നു.
AI-assisted draft translation — under review.